Халықаралық валюталық қатынастар
Кіріспе
Валюталық қатынастар — ақшаның халықаралық айналымда қызмет етуі. Олар ұлттық шаруашылықтарда өндірілген нәтижелерді айырбастауға, халықаралық саудаға және капитал мен қызметтердің қозғалысына ықпал етеді.
Валюталық қатынастардың нақты түрлері халықаралық экономикалық байланыстардың сипатына, мемлекеттер арасындағы экономикалық күштердің арақатынасына және ынтымақтастық деңгейіне байланысты қалыптасады. Шаруашылық өмірдің интернационалдану ауқымы кеңейген сайын ұлттық және халықаралық валюта жүйелері дамып, институционалдық тұрғыдан бекітіледі.
Ұлттық валюта жүйесі: негізгі ұғым
Тарихи тұрғыдан алдымен ұлттық заңнамамен бекітілген ұлттық валюта жүйесі пайда болды. Ол ұлттық шеңберден тыс қатынастарға да әсер еткенімен, негізінен ұлттық ақша жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде сипатталады.
Қазіргі ұлттық валюта жүйесінің элементтері
1) Валютаның атауы
Мысалы: теңге, рубль, марка және т.б.
2) Шетел валютасына айырбастау шарттары
Айырбасталымдылық деңгейіне қарай валюталар үш санатқа бөлінеді:
-
Еркін айырбасталымды валюта — кез келген елдің валютасына еркін айырбасталады. Мысалдар: АҚШ доллары, неміс маркасы, жапон иенасы, француз франкі, ағылшын фунт-стерлингі.
-
Жартылай айырбасталымды валюта — көбіне ел ішінде немесе шектеулі режимде айырбасталады (мысалы, рубль, теңге және т.б.).
-
Айырбасталмайтын (жабық) валюта — басқа валюталарға айырбастау мүмкіндігі қатаң шектелген немесе жоқ.
3) Валюталық паритет (тепе-теңдік) тәртіптемесі
Валюталық паритет — екі валютаның өзара арақатынасы. Бұрын Батыс Еуропада (өткен ғасырдың 70-жылдарының ортасына дейін), ал Ресейде 1992 жылға дейін паритет алтын құрамына негізделді.
Қазіргі уақытта Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) жарғысына сәйкес паритет алтынмен емес, СДР (арнаулы қарыз алу құқықтары) немесе басқа халықаралық есептік бірлік арқылы айқындалады.
4) Валюталық қоржын (basket) негізіндегі бағалау
1970-жылдардан бастап паритетті және бағамды бағалауда валюталық қоржын тәсілі кең қолданылды. Бұл әдіс бір ақша бірлігінің орташа құнын белгілі бір валюталар тобының жиынтығы арқылы өлшейді.
Мысалы, СДР валюталық қоржынына жиі қолданылатын 5 еркін айырбасталымды валюта енгізіледі. Оның ішінде АҚШ долларының үлесі шамамен 40%, неміс маркасы — 21%, жапон иенасы — 17% және т.б.
Жұмыстың қамтитын мәселелері
Бұл материал валюталық қатынастар мен валюта жүйесі туралы негізгі ұғымдарды түсіндіруге бағытталған. Сонымен қатар халықаралық валюта-несие қатынастарының қалыптасуы мен даму кезеңдері, ұлттық валюталардың айырбасталымдылығы, халықаралық есеп айырысу баланстары, валюта бағамы және оның ұлттық экономикаға әсері, сондай-ақ халықаралық және аймақтық валюта-несие және қаржы ұйымдары кеңінен қарастырылады.