Қазақша рефераттар

Нирвана мокшаның өзгерген тұрі

Қола дәуірінен кейінгі өзгерістер және философиялық ойдың басталуы

Адамзат тарихында қола дәуірінен өту тек өндіргіш күштердің ширақ дамуына ғана емес, сонымен бірге рулық-алғашқы қауымдық қоғамның ыдырап, құлдық қоғамның қалыптаса бастауына да ықпал етті. Осы кезеңде ой еңбегі мен дене еңбегі бір-бірінен ажырап, адамның белсенді іс-әрекеті табиғат құдіреттері алдындағы әлсіздік пен бағыныштылықты еңсерудің алғашқы қадамдарына жол ашты. Табиғат құбылыстары туралы білім қалыптасып, соның негізінде абстрактілі ойлау күшейді.

Ғасырлар бойы орныққан әдет-ғұрып, дәстүр, дүниетанымдық түсініктер дағдарысқа ұшырап, олардың орнына қоғамда пайда болған жаңа жағдайларды түсіндіретін тың көзқарастар кең өріс алды. Бұл көзқарастар қияли заңдылықтарға сүйенген мифологиялық дүниетаным мен жаңадан қалыптасып келе жатқан білім, ойлау мәдениетінің арасындағы қайшылықтарды шешуге ұмтылды. Алайда мұның өзі әлі толық мағынадағы философия емес еді.

Ежелгі Шығыста өндірістік тәсілдің баяу қалыптасуы, философиялық ойдың сол дәуірдегі нақты ғылыми жетістіктермен әлсіз байланысы, сондай-ақ діни-мифологиялық және күнделікті әдептік сананың ықпалы шығыс философиясының толық дербестенуіне кедергі келтірді. Дегенмен табиғаттағы өзгерістерді сиқырлы, беймәлім күштердің әсерімен түсіндіріп, адамға ұқсас құдай бейнелерін жасау абстракцияның жетіле бастағанын көрсетті және философияның дүниетанымда жеке бағыт болып қалыптасуына алғашқы шарттардың біріне айналды.

Негізгі түйін

  • Қола дәуірінен кейін қоғам құрылымы күрделеніп, әлеуметтік жіктелу күшейді.
  • Білімнің жиналуы мен абстрактілі ойлау мифологиялық түсіндірумен қайшылыққа түсті.
  • Ежелгі Шығыста философиялық ой діни-мифологиялық санадан толық ажырай қойған жоқ.

Ежелгі Үнді философиясының қалыптасуы

Біздің жыл санауымызға дейінгі шамамен үш мың жыл бұрын Ежелгі Үндістанда қауымдық құрылым ыдырап, құлдық қоғам қалыптаса бастады. Соған сәйкес қоғам төрт варнаға (кастаға) бөлінді: брахмандар (абыздар), кшатрийлер (әскербасылар), вайшьилер (ауқатты шаруалар, қолөнершілер, саудагерлер) және шудралар (құлдар). Әр варна тұйық әлеуметтік топ болып, өзіне тән қызмет пен міндетті атқарды.

Ежелгі үнді дүниетанымы мен философиялық пайымдары, негізінен, Ведаларда (б.з.д. шамамен 1500 жж.) жинақталды. Ведалар төрт бөлімнен тұрады: Самхита (құдайларға арналған гимндер), Брахмана (Самхитаны түсіндіретін мифологиялық әңгімелер мен ритуалдар), Араньяка (ішкі рухани құрмет пен толғанысқа басымдық беретін «орман кітабы»), және ең соңғы сатысы — Упанишадтар.

Упанишадтарда варналарды бір-біріне қарсы қоюдан гөрі, ең жоғары білім арқылы олардың айырмашылығын еңсеруге болады деген идея уағыздалады. Мұндағы басты ұғымдардың бірі — Брахман. Ғарыштың негізінде мәңгі мәнділік — Брахман жатыр; барлық нәрсе содан өрбіп, соған қайтады. Кей тұста Брахманмен мағыналас ретінде Атман ұғымы қарастырылады: ол бір жағынан денелікке, екінші жағынан руханилыққа жақын.

Упанишадтық түсінік бойынша, адам «менді» Брахманмен, Атманмен тең көргенде ғана өзін бүкіл әлеммен бірлікте ұғынады. Ал «мен» бөлек, Брахман мен Атман бөлек деп түсіну — білімсіздікке жақын ұстаным ретінде сипатталады. Сондықтан Атманды танып-білу — барлығын танып-білуге пара-пар.

Мұнда жанның көшіп-қонуы (сансар) идеясы да негізгі орын алады. Санар айналымынан құтылу үшін аскеттік өмір сүру, ең жоғары білімге ұмтылу маңызды шарт саналады.

Ведалардың құрылымы

  1. Самхита — гимндер жинағы.
  2. Брахмана — түсіндірме мәтіндер, мифтер, ритуалдар.
  3. Араньяка — ішкі құрмет пен толғаныс бағыты.
  4. Упанишад — ең жоғары білім, бірлік идеясы.

Упанишадтың өзегі

  • Брахман — әлемнің түпнегізі және соңы.
  • Атман — тіршіліктің ішкі бастауы, саналы негіз.
  • Мақсат — тірі кезінде Атман–Брахман бірлігіне жету.

Веда дәстүрінен туған бағыттар: жайнизм, буддизм, локаят

Жайнизм

Жайнизмнің негізгі қағидалары сиддханта аталатын мәтіндерде (б.з.д. III ғ.) жүйеленген. Бұл ілім сансарға (жанның көшіп-қонуы), кармаға (әділ жаза заңдылығы) және мокшаға (қасіреттен азат болу) сенеді. Негізгі мақсат — қасірет ретінде түсіндірілетін өмір шырмауынан босану.

Жайнизм бойынша, карма заңын құрбандық арқылы «айналдырып» жіберу мүмкін емес. Адам бұрынғы өміріндегі жағымсыз әрекеттердің салдарын осы өмірде жеңе алады, бірақ ол үшін сансардан құтылуға бағытталған рухани тәртіп қажет.

Әлем тіршілігі бар және тіршілігі жоқ деп екіге бөлінеді. Тіршілігі жоқ әлем материядан (пудгала) құралады; оған кеңістік (акаша), уақыт (кала), «орта» және қозғалыс та жатқызылады. Тіршілік атаулының жаны бар деп саналады: тіпті жердің де жаны бар деген пайым кездеседі.

Сансардан азат болудың «үш қазынасы»

  • Дұрыс қылық — тазалық, шындық, сабыр, өзіне қаталдық.
  • Шынайы білім — жанның тікелей танымы (сезім мен ақылға сүйенбейтін деңгей).
  • Дұрыс сенім — тиртханкаралар дәстүріне сену.

Жайнизмде құдайдың бар екені туралы дәлелдер негізсіз делінеді; сондықтан құдайға емес, 24 тиртханкараға (әулиелер) және рухани кемелденген джиндарға сену қажет деген түсінік басым. Кейінірек жайнизм дигамбар және шветамбар сектастарына бөлінді және Үндістанда бүгінге дейін сақталып келеді.

Буддизм

Буддизмнің шығуы Сиддхартха Гаутаманың (б.з.д. 563—483 жж.) есімімен байланысты. Ілімнің негізгі тұжырымы: өмір — қасірет. Адам әлеуметтік мәртебесіне қарамастан ауру, кәрілік, өлім сияқты шындықтан құтыла алмайды; құрбандық шалу да мұны өзгерте алмайды.

Қасіреттен құтылудың жолы — сансардан толық азат болу. Ол үшін адам төрт ақиқатты тануы қажет: (1) өмір — қасірет; (2) қасіреттің пайда болуын түсіну; (3) қасіреттің себебі — ләззатқа, құштарлыққа байланып қалу екенін аңғарып, одан арылуға болатынына сену; (4) құштарлықтан арылудың жолын білу.

Бұл жол сегіз әдептік қағида арқылы нақтыланады. Адам өз ойын, сөзін, әрекетін, күш-жігерін және ішкі жинақталуын тәрбиелеу арқылы нирванаға жақындайды. Нирвана — қайта туылу айналымынан босану, ішкі тыныштықтың ең жоғары күйі ретінде түсіндіріледі. Нирванаға жеткен адам архат деп аталады.

Кейін буддизм екі үлкен ағымға бөлінді: Хинаяна (кіші шеңбер) және Махаяна (үлкен шеңбер). Махаяна дәстүрінде архаттан гөрі бодхисатва идеалы жоғары қойылады: ол жеке құтқарылумен шектелмей, өзгелердің де нирванаға жетуіне жол көрсетуге ұмтылады. Соның нәтижесінде нирвана ұғымы кей түсініктерде «жұмаққа» жақындап, бастапқы философиялық мағынасын ішінара өзгеріске ұшыратты.

Буддизм Үндістаннан тыс өңірлерде (Қытай, Жапония, Бирма, Цейлон және т.б.) кең тарады. Ал Үндістанның өзінде кейінірек брахманизм ықпалы күшейіп, Будда кей дәстүрлерде Вишну құдайының бір көрінісі ретінде түсіндірілді.

Төрт ақиқаттың мазмұны

  • Өмірдің қасірет екені (туу, кәрілік, ауру, өлім, айырылысу, жете алмау).
  • Қасіреттің пайда болу механизмі бар.
  • Себебі — құштарлық; одан арылуға болады.
  • Арылудың нақты жолы бар (тәртіп пен ішкі тәрбиелеу).

Локаята (чарвака)

Локаята (чарвака) бағыты Ведалар ілімін және олардың беделін мойындамай, діни биліктің ықпалын сынға алады. Бұл бағыттың өкілдері діни рәсімдер арқылы адам тағдырын «өзгертуге болады» деген ойды теріске шығарып, таным мен өмір мәнін басқа негіздерден іздейді.

Локаятшылардың пікірінше, барлық денелер мен заттар төрт түпнегізден (махабхут) тұрады: ауа (ваю), от (агни), су (ап) және жер (кшита). Осы түпнегіздер белгілі бір жағдайда бірігіп, бұрын жеке күйінде болмаған жаңа қасиет — сана пайда болады. Ал адам өлгенде дене түпнегіздерге қайта ыдырайды, сонымен бірге сана да жойылады.

Өмірдің мәні — бақыт, ал бақыттың өзі — ләззат. Дегенмен, ләззат пен қасірет қатар жүреді; қасіретті мүлде жою мүмкін емес, бірақ оны азайту, жеңілдету адамның өз қолында. Табиғат пен әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруде сыртқы тылсым күштерге жүгінудің қажеті жоқ; танымның тірегі — тәжірибеге жақын, нақты қабылдау.

Кейінірек локаят дәстүрі екі тармаққа бөлінді: сушикши (нәзік) және дхурта (тұрпайы, дөрекі).

Ежелгі Қытайдағы әлеуметтік құрылым және дүниетаным

Қола дәуірінен темір дәуіріне өту кезеңінде Ежелгі Қытайда ауыл шаруашылығы мен қала еңбегінің бөлінуі жүріп, ақшалай-тауарлық қатынастар қалыптаса бастады. Ой еңбегі мен дене еңбегі ажырап, әлеуметтік топтар көбейді. Ежелгі Қытай мемлекеті шығыстық деспотия сипатында болды: мемлекет басшысы (ван) әрі діни тұлға, әрі жоғарғы билеуші ретінде танылды, жерге иелік те соның қолында шоғырланды.

Қоғамдағы қатынастар күрделі ритуалдар жүйесіне сүйенді. Тірілердің өлгендер рухына, табиғат құбылыстарына, жер мен аспанға қатынасын реттейтін әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер әлеуметтік иерархияны бекіте түсті.

Сол дәуірдегі дүниетанымдық түсініктер «Бес кітап» (у цзин) құрамында жинақталған. Сонымен бірге математика, астрономия, медицина сияқты ғылым салаларының алғашқы жетістіктері байқалды: ай мен күн тұтылуын есептеу, күнтізбе жасау, уақытты өлшеу тәсілдерін дамыту. Дегенмен ғылымның әлсіздігі философиялық ілімдердің де сипатына әсер етті.

Б.з.д. III ғасырдың соңына қарай ежелгі қытай философиясы бірнеше мектепке жіктелді: конфуцийшылдық, моизм, легистер (заң мектебі), даосизм, натурфилософтар және атаулар мектебі. Ең ықпалды бағыттардың бірі — конфуцийшылдық.

Конфуцийшылдық: қоғам тәртібі және адам тәрбиесі

Кун-фу-цзы ілімі

Конфуцийшылдықтың қалыптасуы Кун-фу-цзы (б.з.д. 551—479 жж.) және оның ізбасарлары Мэн-цзы мен Сюнь-цзының есімдерімен байланысты. Кун-фу-цзының шәкірттері ұстаздың ойларын жинақтап, «Әңгімелер мен пікірлер» (Лунь юй) атты еңбекті құрастырды. Бұл кітап ғасырлар бойы қытай қоғамында моральдық-әлеуметтік бағдар ретінде қабылданды.

Кун-фу-цзы бойынша ең жоғары жаратушы күш — аспан. Ол әділеттілікті қадағалайды, ал қоғамдағы теңсіздік пен сатылық құрылым белгілі бір тәртіп ретінде қабылданады. Алайда ойшылдың негізгі назарында аспан денелерінің заңдылықтары немесе рухтар туралы спекуляциялар емес, адамдар арасындағы қарым-қатынас пен тәрбие мәселелері тұрды. Оның танымал қағидасы: «Өмірдің не екенін білмей тұрып, өлім мен рухтың не екенін қайдан білеміз?»

Ілімнің өзегінде үш ұғым ерекше орын алады: тең орта, адамгершілік (жэнь) және өзара сүйіспеншілік. Бұлар бірігіп «дао» — дұрыс жолды құрайды. Әр адам дао жолымен өмір сүруге тиіс.

Әдеп қағидасының қысқа формуласы

Конфуцийшылдықтағы өзара сыйластықтың түйіні: «Өзің қаламайтын нәрсені басқаға жасама».

«Текті адам» (цзюнь-цзы) туралы

  • Текті адам заң мен парызды басшылыққа алады.
  • Қарапайым адам пайда мен тиімділікті көбірек ойлайды.
  • Текті адам келісімде өмір сүрсе де, өз жолынан таймайды.

Конфуцийшылдықта «текті адам» тек этикалық ұғым емес, саяси ұғым да: ол халықты басқаратын тұлға. Басқарудың негізгі көзі — басшының жеке әдептілігі. Егер басшы дао жолымен жүрсе, халық қарсылық танытпайды деп есептеледі.

Кун-фу-цзы «бәрі өзгерісте» екенін мойындаса да, қоғамдық өмірде қалыптасқан тәртіптің сақталуын құп көрді: билеуші — билеуші, әке — әке, бала — бала болып қалуға тиіс. Мемлекет «билеуші — әке, халық — бала» қағидасына жуық үлгімен басқарылуы керек деген түсінік те осыдан туындайды. Сондықтан оның танымға қатысты бағыты табиғатты емес, адамды танып-білуге жақын.

Мэн-цзы және Сюнь-цзы: адам табиғаты туралы тартыс

Мэн-цзы (б.з.д. 372—289 жж.) Кун-фу-цзы ілімін жалғастыра отырып, аспанды объективті қажеттілік әрі тағдыр ретінде түсіндіреді, бірақ оның еркі адамдардың жігері арқылы көрінеді дейді. Осыдан ол: «адам табиғаты жақсылықтан жаралған» деген қорытындыға келеді. Билеуші халықты өз баласындай сүйсе, халық та оны әкесінен артық жақсы көруі тиіс деген тұжырым осы логикаға сүйенеді.

Сюнь-цзы (б.з.д. 313 ж. — белгісіз) аспан мен жерді барлық денелердің шығу тегі деп мойындағанымен, тағдырды аспан еркі ретінде қабылдамайды. Оның пікірінше, аспанды қастерлеп, бос толғанғаннан гөрі, керекті игілікті көбейтіп, табиғи заңдылықтарды танып, әлемді адамның қажетіне бағындыру маңызды. Әлем өз заңдылықтарымен өмір сүреді; оны зерттеп, сырын түсінсек, тұрмыста да, қоғамда да қолдануға болады. Осы тұрғыдан ол адамның бақытты не бақытсыз, бай не кедей болуы белгілі дәрежеде өз әрекетіне байланысты деп қарастырады.

Сюнь-цзы адам табиғаты туралы пікірталаста Мэн-цзыдан өзгеше бағыт ұстанып, адамдарда қызғаныш пен өзімшілдік сияқты мінездер басым болуы мүмкін екенін алға тартады (мәтіннің жалғас бөлігінде бұл ой тереңдетіледі).