Әлеуметтік стратегия
Қазақстан-2030 және әлеуметтік дамудың кең көкжиегі
Қазақстан халқының тату-тәтті өмір сүруі мен ынтымақтастығы — көптүрліліктегі бірліктің айқын көрінісі әрі еліміздің жаңа тарихындағы ең ірі жетістіктердің бірі. Президенттің пайымдауынша, Қазақстан Еуропа мен Азия мәдениеттерінің жетістіктерін қатар бойға сіңіруге мүмкіндік береді: геосаяси тұрғыдан екі өркениеттің түйіскен тұсында тұрған ел ретінде Қазақстан Шығыс пен Батыстың мәдени құндылықтарын тарихи тұрғыда үйлестіре алды.
Әлеуметтік қатынастардың тұтастығы және олардың қоғамдағы орны
Әлеуметтік тұрақсыздық пен бейберекет саяси оқиғалар мәдениетке, білім беру сапасына және өзге де рухани құндылықтарға теріс әсер етті. Соған қарамастан қоғам өміріндегі өзгерістер, қиындықтар мен тоқыраулар әлеуметтік-мәдени дамуды толық тоқтата алған жоқ.
Негізгі ұғым
Әлеуметтік қатынастардың басты ерекшелігі — олардың біртұтас сипатта болуы. Оларды тек экономикалық, тек саяси немесе тек рухани-мәдени құбылыс ретінде қарастыру — қателік.
- Қоғамдық қатынастардың субъектілері: жеке адам, әлеуметтік топтар, таптар, ұлттар, демографиялық және кәсіптік қауымдастықтар.
- Әлеуметтік сала — экономика, саясат және руханиятпен бірге қоғам өмірін тұтас құрайтын жүйе.
Қазіргі кезеңде әлеуметтік факторлардың рөлі айқын өсті: күшті әлеуметтік саясат, халықты әлеуметтік қорғау, реформалардың әлеуметтік салдары — қоғамдық пікірдегі ең өзекті тақырыптардың біріне айналды. Әлеуметтік салдарға немқұрайды қарау немесе олардың маңызын төмен бағалау реформалардың іске асуына елеулі қауіп төндіретінін тәжірибе көрсетті.
Терминологиялық ескерту
«Әлеуметтік» ұғымы «әлеуметтік қатынастар» ұғымынан кең: ол әлеуметтік құрылымды, институттарды, нормаларды және қоғамдағы өзара байланыстардың көптеген қырларын қамтиды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары: өсу мен қайшылық қатар жүрген кезең
Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде қазақстандықтардың әлеуметтік жағдайы күрделі әрі қайшылықты болды. Бір жағынан, тұрмыс деңгейі біртіндеп өсе бастады: елді мекендерде жаңа үйлер мен жайлы пәтерлер салынды, адамдардың тұтынушылық мүмкіндіктері кеңейді. Екінші жағынан, дамыған елдермен салыстырғанда әлеуметтік өсімнің қарқыны төмен болды.
Оң өзгерістер
- Жалақының өсуі және ең төменгі жалақы мөлшерінің бірнеше рет көтерілуі.
- Жан басына шаққандағы нақты табыстың артуы.
- Медициналық және мәдени қызмет көрсету сапасының жақсаруы.
- Ұлттық валютаның енгізілуі және жекешелендіру үдерістерінің аяқталуы қоғам психологиясына ықпал етті.
Күрделі түйткілдер
- 1997 жылғы бағалаулар бойынша халықтың едәуір бөлігі кедейлік жағдайында өмір сүрді.
- Экологияның нашарлауы салдарынан жүрек-қан тамыры, жүйке, тері аурулары, қатерлі ісік жиіледі.
- Туберкулез, нашақорлық, нәресте өлімі көрсеткіштері өсті; әскерге жарамсыз жастар үлесі көбейді.
Осы кезеңде қоғамдағы өзгерістер әкелген ең үлкен әлеуметтік келеңсіздіктердің бірі — жұмыссыздық. Дегенмен үкімет тарапынан бірқатар шаралар қолға алынды: орта және шағын бизнесті қолдау, жұмыссыздарға шағын несие беру, зейнетақы қарыздарын өтеу сияқты қадамдар әлеуметтік қысымды бәсеңдетуге бағытталды.
Зейнетақы жүйесіндегі бетбұрыс
1998 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақымен қамсыздандыру туралы жаңа заң күшіне енді. Негізгі қағида: азаматтар өз еңбекақысынан зейнетақы қорына аударым жасап, қартайған шақтағы тұрақтылығын жинақтау арқылы қамтамасыз етуі тиіс болды.
Қоғамдық ойдағы жауап: еңбектер мен басымдықтар
Елдегі әлеуметтік-саяси ахуал мемлекеттік басқаруды да алаңдатпай қоймады. Сол жылдары жарияланған еңбектерде өтпелі кезеңнің сипаты мен жаһандық қатерлер талданды. Атап айтқанда, «Ғасырлар тоғысында» еңбегінде кеңестік жүйеден демократиялық кезеңге өту аралығындағы түйінді мәселелерге түсініктеме берілді. «Сындарлы он жыл» еңбегінде әлемдік проблемалар көтеріле отырып, есірткіге қарсы күрес мәселесіне ерекше назар аударылды.
Есірткіге қарсы бағытталған негізгі шаралар
- Есірткіге бақылау орнатудың халықаралық жүйесіне кіру.
- 2001–2005 жылдарға арналған стратегияны іске асыру.
- Есірткіге қарсы күрестің кең ауқымды ұлттық жүйесін құру.
«Қазақстан-2030» жолдауы: болашаққа бағытталған стратегиялық бағдар
Әлеуметтік-қоғамдық жағдайларды жүйелеу, ел дамуының келешек бағытын айқындау мақсатында 1997 жылғы қазанда Президент Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан-2030» стратегиялық жолдауы жарияланды. Құжатта дағдарыстан шығу, реформаларды аяқтау, алдыңғы қатарлы мемлекеттер қатарына қосылу және ұзақмерзімді жаңғырудың жолдары қарастырылды.
Ұзақ мерзімді 7 басымдық
- 1 Ұлттық қауіпсіздікті сақтау.
- 2 Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның топтасуын нығайту.
- 3 Нарықтық қатынастар негізінде экономикалық өсім.
- 4 Азаматтардың денсаулығы, білімі және әл-ауқатын арттыру.
- 5 Энергетикалық ресурстарды тиімді пайдалану.
- 6 Инфрақұрылым, көлік және байланысты дамыту.
- 7 Демократиялық, кәсіби мемлекет құру.
Ішкі тұрақтылық: бірлік, теңдік және әлеуметтік әділет
Ішкі саяси тұрақтылық қоғамның топтасуына сүйенеді. Бұл бағыттағы міндеттер қатарында теңдікке негізделген бірыңғай азаматтықты дамыту, этникалық топтардың құқықтарының теңдігін қамтамасыз ету, әлеуметтік жіктелуді азайту, ауыл мәселесіне айрықша көңіл бөлу және конфессияаралық өзара құрмет пен сенімді нығайту бар.
Ауыл мен қала арасындағы алшақтық
Қала мен ауыл арасындағы жіктелу тереңдей түскен жағдайда, село инфрақұрылымды дамыту және әлеуметтік проблемаларды шешу тұрғысынан басым бағытқа айналуы тиіс. Сонымен бірге қазақ дәстүрлері мен тілінің қайта өрлеуі қоғам үшін табиғи құбылыс ретінде қабылдана бастады.
Экономикалық стратегия: нарық, мемлекет және инвестиция
Экономикалық өрлеу нарықтық экономикаға, мемлекеттің белсенді әрі шектеулі араласуына және шетел инвестицияларын тартуға негізделді. Стратегиялық тұрғыда әкімшілік кедергілерді азайту, жекешелендіру үдерістерін аяқтау, орталық және жергілікті басқаруды жетілдіру, сот және құқық қорғау жүйесін реформалау, заң үстемдігін күшейту міндеттері алдыңғы қатарға шықты.
Индустриялық-технологиялық бағдар және әртараптандыру
Мұнай-газ секторы мен өндіруші өнеркәсіп өсім беретін тірек салалар болғанымен, тұрақты өрлеу үшін өндірісті диверсификациялау қажет. Қазақстанды инвестиция үшін тартымды ел ретінде таныту және инвестицияны тиімді тарту — ұзақ мерзімді міндеттердің бірі.
Басым салалар (бастапқы кезең)
- Ауыл шаруашылығы
- Орман және ағаш өнеркәсібі
- Жеңіл және тамақ өнеркәсібі
- Тұрғын үй құрылысы
- Туризм
- Инфрақұрылым
Құқық пен тәртіпке қатысты қағидаттар
- Заң үстемдігін қамтамасыз ету және азаматтарды қылмыстан қорғау.
- Сот билігі мен құқық қорғау органдарының реформасын жандандыру.
- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейту.
Әлеуметтік стратегия: денсаулық, білім және әл-ауқат
Әлеуметтік саясаттың өзегі — азаматтардың денсаулығын нығайту, білім деңгейін көтеру және әл-ауқатты арттыру. Бұл мақсатқа жету үшін аурудың алдын алу, салауатты өмір салтын ынталандыру, ана мен баланы қорғау, тамақтану сапасын жақсарту және экологиялық қауіпсіздік мәселелерін жүйелі түрде шешу қажет.
Тұрақты әрі гүлденген елдің үш тірегі
- Ұлттық бірлік
- Әлеуметтік әділет
- Азаматтардың әл-ауқатының артуы
Ресурстар, инфрақұрылым және байланыс: өсімнің материалдық негізі
Табиғи ресурстарды, әсіресе энергетикалық қорларды пайдалану кезінде халықаралық келісімдер Қазақстанның ұлттық мүддесіне, экологиясына, азаматтардың жұмыспен қамтылуына және әлеуметтік міндеттерді орындауға қызмет етуі тиіс. Ресурстардан түсетін кірістерді ұқыпты әрі тиімді басқару — тұрақты дамудың шарты.
Көлік-логистика
Мақсат — көлік-коммуникация кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және Қазақстан аумағы арқылы өтетін сауда ағындарын ұлғайту.
- Әуежайларды жаңарту және сервисті халықаралық стандарттарға жақындату.
Байланыс және телекоммуникация
- Шалғай аудандарда байланыс қызметінің ең төменгі қолжетімді деңгейін қамтамасыз ету.
- Болашақта дамыған елдердің инфрақұрылымдарымен бәсекелесе алатын дербес әрі тиімді жүйе құру.
Мемлекеттік басқару және қоғам дамуы: артықшылықтар мен тәуекелдер
Кәсіби әрі демократиялық мемлекет құру үшін басқару сапасын арттыру, кадрларды даярлау мен іріктеуді күшейту, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті жүйелі жүргізу маңызды.
Елдің айқын артықшылықтары
- Егемен мемлекеттіліктің негізі қаланды, ескі жүйеден түбегейлі ажырау жүзеге асты.
- Табиғи ресурстар қоры және ауыл шаруашылығы жерлері — экономикалық әлеуеттің іргетасы.
- Саяси тұрақтылық, қоғамдық бірлік және төзімділік мәдениеті.
- Басты жетекші фактор — адамдардың ерік-жігері, білім-білігі және табандылығы.
Келеңсіз сипаттар мен әлсіз тұстар
- Ескі идеологиялық дағдылардан қалған қоғамдық сана инерциясы; оны жаңғырту үшін уақыт пен сабыр қажет.
- Өндірістің төмендеуімен байланысты әлеуметтік ахуалдың нашарлауы, табыс деңгейінің құлдырауы.
- Кедейлік пен жұмыссыздық, жинақ пен капиталдың баяу өсуі.
- Мемлекеттік басқарудың жеткіліксіз ұйымдастырылуы, заңнаманың тұрақсыздығы.
Стратегиялық мұрат
Қазақстанның басты мұраты — ұлттық біртұтастыққа және әлеуметтік әділетке сүйенген, халқымыздың экономикалық әл-ауқаты артқан тәуелсіз, гүлденген және саяси тұрақты мемлекет қалыптастыру. Жолдаудың өзекті өзегі — халықтың тұрмысын жақсарту және ел қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
2030 көкжиегі: азамат келбеті және елдің келесі белесі
2030 жылға қарай Қазақстан күрделі жолдан ойдағыдай өтіп, дамудың келесі кезеңіне нық қадам басқан ел болуы тиіс деген көзқарас ұсынылды. Болашақ азамат бейнесі жауапты, жігерлі, білімді және денсаулығы мықты, өз елінің патриоты әрі кәсіби даярланған тұлға ретінде сипатталды. Мемлекеттің азамат құқықтарын қорғайтынына және қоғамдық мүдденің жоғары тұратынына сенім — тұрақты қоғамның негізі ретінде қарастырылды.