Алты күндік соғыс өткен араб елдерінің 1967 жылғы Хартум конференциясы еврей мемлекетімен бейбітшілікке келмеу, қарым - қатынас орнатпау және еврей мемлекетін танымау туралы шешім қабылдады
Алты күндік соғыс: себептер, барысы және ұзаққа созылған салдар
1967 жылғы Алты күндік соғыс араб–израиль қақтығысының ішіндегі ең күрделілерінің бірі ретінде сипатталады. Оның туындауына бір ғана фактор емес, өзара қабаттасқан себептер әсер етті: араб және Израиль басшыларының шынайы мүдделерінің үйлеспеушілігі, Египеттің аймақтық амбициясы, Сириядағы радикалдық бағыттардың ықпалы, Израиль басшылығының есепке құрылған әрекеттері, араб әлеміндегі өзара араздық, сондай-ақ халықаралық жүйедегі АҚШ пен КСРО-ның бәсекесі.
Аймақтық деңгей
Египет, Сирия және өзге араб елдерінің мақсаттары бір арнаға тоғыспай, кей тұста бір-біріне қайшы келді.
Ішкі саяси өлшем
Қоғамдық пікір, бедел үшін күрес және қатаң риторика қақтығыс тәуекелін күшейтті.
Халықаралық өлшем
Қырғи-қабақ соғыс аймақтық жанжалды «сенімді одақтастар» арқылы жүргізілетін текетіреске айналдырды.
Қырғи-қабақ соғыс контексті және есеп-қисаптағы қателіктер
XX ғасырдың 50-жылдарының ортасынан қалыптасқан биполярлық жүйе әлемді екі әскери-саяси блокқа бөлді (НАТО және Варшава шарты). 1956–1965 жылдар аралығы араб–израиль қақтығысында салыстырмалы тыныштық кезеңі ретінде бағаланғанымен, араб әлеміндегі тұрақсыздық сақталды. Суэц дағдарысынан кейін араб мемлекеттері мен Израиль арасындағы қатынастардың реттелмеуі аймақтағы саяси ахуалға тікелей ықпал етті. 1960-жылдардың ортасына қарай қақтығыс дағдарыстық шегіне жетті.
Кеңес Одағы араб одақтастарына әскери, саяси және дипломатиялық қолдау көрсетіп, аймақта орнығуды көздеді. АҚШ та Израильге қатысты ұқсас бағыт ұстанды. Дегенмен соғыс тек «екі держава күресі» емес еді: аймақтық тараптардың да жеке мүдделері, мақсаттары, тәуекелді бағалау ерекшеліктері болды.
Мәтінде аталған негізгі қателіктер
- Кеңес басшылығы Израильді көбіне АҚШ-тың «қолшоқпары» ретінде қабылдап, оны дербес ойыншы ретінде жеткілікті бағаламады.
- Мүмкін соғыстың негізгі ауыртпалығы Израильге түседі деген болжам араб тараптарының стратегиялық есептеріне әсер етті.
- АҚШ-тың Вьетнамдағы қиындықтары халықаралық жағдайда «ыңғайлы сәт» тудырғандай көрініп, шынайы тәуекелді төмендетіп бағалауға әкелді.
Кеңес Одағы соғыстың басталуына тікелей мүдделі болмағанымен, әскери қарымта күткен араб одақтастарының қысымы және аймақтық бедел логикасы жағдайды күрделендірді. Египет басшылығының БҰҰ әскерін Синайдан шығару және Тиран бұғазын жабу әрекеттері қақтығыс өршуінің маңызды алғышарттары ретінде аталады.
Соғыстың басталуы және қысқа мерзімдегі әскери динамика
Үшінші араб–израиль соғысы 1967 жылғы 5 маусымда Израильдің Египет әскери әуежайларына тұтқиылдан соққы беруінен басталды. Египет әскери әуе күштері істен шыққаннан кейін Израиль әскері Синайға қарай ілгеріледі. Әуеден қорғанысы әлсіреген танктер мен жаяу әскер Израиль авиациясы үшін оңай нысанаға айналды.
Мәтінде Израильдің алғашқы күндердегі басымдығы, бір жағынан, Египет әуе күштерінің басқарудағы олқылықтарымен, екінші жағынан, араб армияларының кадрлық және ұйымдастырушылық әлсіз тұстарымен түсіндіріледі. Соғыс барысында ақпараттық бұрмалаулар да орын алды: майдан шебінде Египеттің «жеңісі» туралы жалған хабарлардың таралуы Сирия, Иордания, Ирак сияқты елдердің шешім қабылдауына әсер етіп, қателіктерге ұрындырды.
Аумақтық нәтижелер
- Синай түбегі (шамамен 60 000 км²)
- Газа секторы (шамамен 1 200 км²)
- Иордан өзенінің Батыс жағалауы (шамамен 6 000 км²)
- Суэц каналының шығыс жағалауы
- Голан қыраттары және Шығыс Иерусалим
Саяси символика
1967 жылғы 28 маусымда Иерусалим Израильдің біртұтас астанасы деп жарияланды. Бұл қадам кейінгі онжылдықтардағы келіссөздер күн тәртібінің ең даулы тақырыптарының біріне айналды.
Соғыс нәтижесінде Израиль көршілес араб мемлекеттерінің есебінен жалпы алғанда шамамен 68,7 мың км² аумақты бақылауына алды.
Егер 1948–1949 жылдардағы соғыс Израильдің Палестина араб мемлекетіне бөлінген аумақтың бір бөлігін күшпен өзіне қосуымен сипатталса, 1967 жылғы соғыс нәтижесінде мәтінде айтылғандай, Израиль тарихи Палестинаға қатысты аумақтардың едәуір бөлігін бақылауына алды.
Хартум шешімдері және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 242-қарары
1967 жылғы соғыстан кейін араб елдерінің Хартум конференциясы Израильмен бейбітшілікке келмеу, қарым-қатынас орнатпау және оны танымау туралы шешім қабылдады. Осы ұстаным қақтығысты саяси тұрғыда одан әрі тұйықтай түсті.
242-қарарда аталған өзек талаптар (мәтін бойынша)
- Израиль әскерлерінің 1967 жылғы маусым соғысы барысында басып алған аумақтардан шығуы.
- Палестина араб халқының өзін-өзі анықтау және өзге де ұлттық құқықтарын қамтамасыз ету мәселесін күн тәртібіне қою.
- Израиль мен болашақ Палестина мемлекетін қоса алғанда, аймақтағы барлық мемлекеттердің тәуелсіз өмір сүруі мен дамуын қолдау; соғыс жағдайын тоқтатып, өзара құрмет, теңдік, қауіпсіздік және тату көршілік қағидаттарымен бейбіт қатынас орнатуға қадам жасау.
Қарардың теңгерімді тіл табуға ұмтылған мазмұнына қарамастан, оны орындау механизмдері және тараптардың өзара сенім тапшылығы кейінгі үдерістерді қиындатты.
Ұзақ мерзімді салдар: жаңа түйткілдер және саяси полярлану
Алты күндік соғыстың басты салдарының бірі — Таяу Шығыстағы геосаяси баланстың түбегейлі өзгеруі. Қақтығыс жиынтығына жаңадан жаулап алынған аумақтар мен Иерусалим мәртебесі секілді күрделі мәселелер қосылды. Палестиналық босқындар проблемасы гуманитарлық шеңберден шығып, Палестина халқының ұлттық құқықтары деңгейіне көтерілді және әлемдік саясаттың өзекті тақырыптарының біріне айналды.
Палестиналық фактор
Палестиналық ұлтшылдық күшейіп, ПАЕҰ-ның беделі артты; ұйым біртіндеп дербес саяси ойыншы ретінде қабылдана бастады.
Израиль ішіндегі өзгеріс
Діни және саяси пайымдаулар негізінде 1967 жылы басып алынған аумақтардан шығуға қарсы күштердің ықпалы күшейді.
«Әскер–саясат» алшақтығы
Әскери жеңіс Израильге жедел саяси басымдық әкелмеді: «жер орнына бейбітшілік» формуласы бірден іске аспады.
Соғыс араб–израиль қатынастарының жаңа кезеңін ғана емес, Таяу Шығысты реттеудің ұзақ та қиын дәуірін бастағанын көрсетті. Бұл дәуірде аймаққа әр деңгейде тартылған мемлекеттер өз стратегияларын қайта қарауға мәжбүр болды, ал үлкен державалардың бәсекесі бейбіт үдерістің ортақ үйлесімді саясатын қалыптастыруды тежеді.
Соғыстан кейінгі дипломатиялық тұйық және жауапкершілік үшін тартыс
Мәтінде маусым соғысы араб қоғамдық пікірінде Мәскеудің ресми ұстанымына сай «империалистік басқыншылық» ретінде қабылданғаны атап өтіледі. Алайда күйрей жеңілгеннен кейін де араб елдерінің жетекшілері мен кеңестік басшылық өз қателіктерін мойындауға асықпады: әлсіз тұстарды жүйелі талдаудың орнына, себептер көбіне Израильдің тұтқиылдан соққы беруінен, АҚШ көмегінен және «әлемдік империализмнен» ізделді.
Келіссөздер төңірегіндегі қайшылық
Соғыстан кейін Израиль басшылығы араб елдерінің Израильді тануын көздейтін тікелей келіссөздерге басымдық берді. Кеңес басшылығы мұндай формат АҚШ-тың аймақтағы ықпалын күшейтеді деп қауіптеніп, Израиль мен араб елдері арасындағы тікелей, оңаша келіссөздерге қарсы болды. Бұл ұстанымды Израиль ықпалының өсуінен секем алған бірқатар араб лидерлері де қолдады.
Қалыптасқан жағдайда тараптардың ешқайсысы қысқа мерзімде ымыраға дайын болмағаны көрінді: араб елдері Израильді танудан бас тартты, ал Израиль дәл осы тануға қол жеткізуді басты шарттардың бірі ретінде қарастырды. 1967 жылға дейінгі аумақтардың мәртебесіне қатысты келіспеушіліктер бүгінге дейін Таяу Шығыстағы реттеуге кедергі келтіріп отырғаны да осы логикамен түсіндіріледі.
Қорытынды мәні
Алты күндік соғыс — себептері көпқабатты, салдары ұзаққа созылған оқиға. Ол Таяу Шығыстағы күштер теңгерімін өзгертіп қана қойған жоқ, сонымен бірге реттеудің өзегіне жауланған аумақтар, Иерусалим мәртебесі және палестиналықтардың ұлттық құқықтары мәселесін шығарды. Мәтіннің жалпы ойы — әскери басымдықтың өзі бейбіт келісімге автоматты түрде жеткізбейтіні, ал сыртқы ойыншылардың бәсекесі мен аймақтық тараптардың өзара сенім тапшылығы дағдарысты созып жіберетіні.
Әдебиеттер
- Черчилль Р.У. Шестидневная война. М., 1989.
- Eban A. An Autobiography. New York: Random House, 1978.
- Советская внешняя политика в ретроспективе. 1917–1991. М., 1993.
- Kaz-referatik сайты.
- Млечин Л. Красная Палестина. Азия и Африка сегодня, 2007, №10.
- Примаков Е.М. Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами. М.: ИИК «Российская газета», 2006.
- Али Т. Столкновение цивилизации. М., 2003.
- Malimets.clan.su сайты.
- Эпштейн А., Урицкий М. Шестидневная война и современная политическая динамика на Ближнем Востоке. Восток, 2003, №2.