Ислам дінінің пайда болуы және дамуындағы тарихи әлеуметтік, саяси жағдайлар
Ислам дінінің түркілер арасында таралуы: деректер мен тарихи алғышарттар
Дала түріктерінің исламды қабылдауы туралы маңызды деректердің бірі 1992 жылы Ташкентте жарық көрген Юнус-Қожаның «Қараханнаме» атты кітапшасында кездеседі. Онда хижра жыл санауының 152 жылына дейін исламды қабылдаған бірқатар түрік тайпаларының атаулары аталады.
Кейіннен ислам діні Үндістан мен Африканың бірқатар өңірлеріне кеңінен тарады. Алайда ислам діні барлық жерде міндетті түрде күшпен — қамшы мен қарудың ықпалымен, араб жаулап алулары арқылы тарады деу біржақты тұжырым болар еді.
Қазақстанда және Еділ бойындағы халықтар арасында бұл діннің таралуы көбіне бейбіт жолмен жүрді: миссионерлердің үгіт-насихаты, сондай-ақ жергілікті феодалдардың ислам идеологиясынан өз мүдделерін қорғай алатын одақтас табуға ұмтылысы маңызды рөл атқарды.
Негізгі ой: исламның таралуы бір ғана механизммен түсіндірілмейді — әр өңірде саяси жағдай, әлеуметтік құрылым және идеологиялық мүдде шешуші ықпал етті.
Исламның пайда болуы мен дамуындағы тарихи-әлеуметтік жағдай
Басқа дүниежүзілік діндер сияқты ислам дінінің де өзіндік ұзақ тарихы бар. Бұл тарих әлемдік тарихпен тығыз байланысып, ілесе дамыды. Сонымен қатар исламның қалыптасу дәуірі, уақыт талабына сай қоғамдық қатынастар, оны ұстанған халықтардың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы мен психологиясы ислам тәжірибесінің өзіндік ерекшеліктерін айқындады.
Тарихи деректер мен әдеби аңыздарға сүйенсек, ислам Арабиядағы Хиджаз өлкесінің ең ірі қаласы — Меккеде пайда болды. Мекке ерте кезеңнен-ақ діни орталық саналды. Қаланың орталығында Зәмзәм су көзі және оның жанындағы қасиетті Қағба ғибадатханасы орналасқан еді.
Ол дәуірде көшпелі бәдәуилер мен ру-тайпалардың әрқайсысының өз рулық құдайы болғаны айтылады. Кей деректерде олардың бейнелері Қағба маңында орналасқаны көрсетіледі. Мұсылмандық аңыздардың бірінде Қағба мен Зәмзәм су көзін Ибраһим пайғамбар және оның ұлы Исмаил салған деген мәлімет те кездеседі.
Түркілер және Қарахан мемлекеті: мемлекеттік деңгейде қабылдау
Исламды алғаш рет мемлекеттік дін ретінде танып, ресми қабылдаған түркі мемлекеттерінің бірі — Қарахан мемлекеті. Деректерге сәйкес, бұл қадамға барған қаған — Сатұқ-Боғра хан (исламша аты Кемал) болды.
Кей мәліметтерде ол Әбдірахым бабтың немересі, Әулие Ата атанған тұлға ретінде де аталады.