Қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы
Шәкәрім Құдайбердіұлы: мораль философиясы және рухани мәдениет
Қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғалардың бірі — Шәкәрім Құдайбердіұлы. Оның шығармашылығының өзегі мораль философиясын, ар ілімін және мәдениет мәселелерін терең пайымдауға құрылған.
Абай дәстүрі және өзіндік білім жолы
Шәкәрім — Абайдың немере інісі, әрі ұлы ақын мұрасының идеялық арнасын жалғастырған ойшыл. Арнайы оқу орнында білім алмаса да, араб, парсы, орыс, шағатай тілдерін өз бетімен меңгеріп, сол тілдердегі еңбектерді дала ойшылының көзімен зерделеп, тұжырым жасады.
Абай секілді, Шәкәрім де қазақ елін өркениетті, мәдениетті халықтардың қатарына қосуды мақсат етті. Оның пайымынша, азаматтық борышты өтеудің басты шарты — туған елдің тарихи-мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сай ұтымды қолдану.
Ғарыштық дүниетаным және киелі ұғымдар
Шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі сақ-түрік дәуірінен жалғасқан ғарыштық дүниетаным айрықша орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн, табиғат — ол үшін тек ұғым емес, киелі мәні бар тұтастық. Бұл түйсік оның адам, әлем және жауапкершілік туралы ойларымен өзара сабақтасып жатады.
Ар ілімі және ұждан: мәдениеттіліктің тірегі
Шәкәрім дүниетанымындағы басты мәселе — ар ілімі, яғни моральдық кемелдену. Оның кәдімгі этиканы «ілім» деп атауы да тегін емес: ойшылдың негізгі категориясы, мәдениеттіліктің тірегі — ұждан.
Шәкәрімнен үзінді («Үш анық», 44–45-бб.)
«Әрине, жанның өлген соң тазарып, жоғалуына нанған кісі өкініште болып, біржола жоғалады-ау деп өлсе керек. Және ұждан, совесть жанның тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете қуанса керек.
Олай болса, нанбай, ұждан, совесть құр ғана көрініс үшін адамдыққа лайық деген кісіге жақсылық пен қиянаттың көп айырмасы жоқ болса керек. Ізін білдірмеудің айласын тапса болғаны. Себебі өлген соңғы жан өміріне нана алмай, ұждан, совесть, жан екі өмірге бірдей керек таяныш екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта алмайды.
Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты.
Кейбір діншілерді қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін — жалқаулық. Әйтпесе, жаратушыда білім бар, өлген соң да бір түрлі жан тіршілігі бар. Жан екі өмірде де азығы — ұждан, совесть деумен еш нәрседен кемдік көрмейді. Тіпті бұл жоғарылаудың ең зор жәрдемі — «үш анық» дегенім осы».
Ұждан
Ынсап
Адамның ішкі өлшемі, өзіне және өзгеге әділ қарауға жетелейтін сабырлы таразы.
Ұждан
Әділет
Қоғамдық қатынастарда да, жеке мінезде де шындық пен теңдікті сақтайтын қағида.
Ұждан
Мейірім
Рухани жылылық, адамды бауырмалдыққа және жауапкершілікке бастайтын күш.
Шәкәрім ұждан ұғымын адамгершілік ілімінің өзегіне айналдыра отырып, оны ежелгі грек ойындағы «каллокагатия» идеяларымен және И. Канттың «кесімді (категориялық) императивімен» үндес деңгейде қарастырады. Бұл жерде ұждан — жай мінез өлшемі емес, адамның ішкі әлемін тазартып, әрекетін мәнді ететін рухани тірек.
Қорытынды
Шәкәрім Құдайбердіұлы өз халқының жанқияр перзенті ретінде туған мәдениетіне өлшеусіз қызмет етті. Оның еңбектеріндегі ар ілімі мен ұжданға негізделген ойлар бүгін де адамды өз-өзіне жауап беруге, қоғамға әділдікпен қарауға және рухани тұтастықты сақтауға шақырады.