Экономикалық жіктеудің ерекшеліктері бойынша шығындар есебін қалыптасыру тәртібі
Бюджеттік кезеңдердің логикасы
Бюджеттік кезеңдердің барлығы — жасау, қарау, бекіту, атқару, есепке алу және есеп беру — бюджеттік жүйенің барлық деңгейлерінде жүзеге асырылады. Сондықтан бюджеттердің әрбір түрі үшін осы кезеңдер нақты регламенттеледі.
Бастау нүктесі
Бюджет жобасын әзірлеу, әдетте, бюджеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органның әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспары мен орта мерзімді фискалдық саясат негізінде түсімдерді болжаудан басталады.
Шығыстар лимиті
Фискалдық саясат негізінде бюджет шығыстарының лимиті қалыптастырылады және ол ағымдағы әрі даму бюджеттік бағдарламалары әкімшілеріне жеткізіледі.
Болжамдық көрсеткіштер қалай қалыптасады
Орталық уәкілетті орган орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштеріне, облыстардың, Астана мен Алматы қалаларының келісілген бюджет көрсеткіштеріне, сондай-ақ республикалық бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдеріне сүйене отырып, республикалық бюджет жобасының негізгі болжамдық параметрлерін айқындайды.
Республикалық бюджет жобасын бекіту: үш кезең
1-кезең: сценарий және негізгі параметрлер
Бірінші кезеңде экономикалық және бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган кезекті қаржы жылына ел экономикасының дамуына қатысты сценарийлік шарттарды әзірлейді. Бұл сценарий негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерге, әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді болжамына және Үкіметтің орта мерзімді фискалдық саясатына негізделеді.
Үкімет сценарийлік шарттарды мақұлдағаннан кейін, республикалық бюджеттің негізгі параметрлері, функционалдық жіктелу бойынша шығыстар, сондай-ақ орта мерзімдік кезеңге кірістер мен шығыстардың негізгі көрсеткіштері жобаланады.
2-кезең: Мәжілістегі комитеттік қарау
Екінші кезеңде Үкімет қолдаған жоба Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің тиісті комитетінде қаралады. Комитеттің қорытындысы бойынша:
- жоба Мәжілісте қарауға және талқылауға қабылданады; немесе
- жоба қосымша пысықтау үшін Үкіметке қайтарылады (материалдар заңнама талаптарына сәйкес келмеген жағдайда).
Комитет оң қорытынды берген жағдайда, жоба ұсыныстар мен ескертулер енгізу үшін Президентке, Парламент Сенатына, сондай-ақ қорытынды беру үшін Есеп комитетіне жолданады.
3-кезең: Мәжіліс пен Сенаттың пленарлық талқылауы
Үшінші кезеңде Парламент палаталарының — Мәжіліс пен Сенаттың — пленарлық отырыстарында тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң жобасы талқыланады.
Талқылау барысында депутаттар енгізетін барлық өзгерістер мен толықтырулар дәйектілік және бюджет теңгерімділігі қағидаттарына сай болуы қажет.
Негізгі мерзімдер және құқықтық «қорғаныс» тетігі
Ұсыну мерзімі
Үкімет заң жобасын Парламентте талқылау үшін 1 қыркүйекке дейін ұсынуға тиіс.
Бекіту мерзімі
Жоба бірлескен отырыста талқыланып, 1 желтоқсанға дейін заң қабылдау арқылы бекітіледі.
Егер үлгермесе
Заң уақытында қабылданбаса, Президент келесі қаржы жылының I тоқсанына арналған уақытша республикалық қаржы жоспары туралы жарлық шығаруға құқылы.
Уақытша жоспардың шарттары
Уақытша жоспар республикалық бюджет жобасының төрттен бірі көлемінде қалыптастырылып, ағымдағы жылдың 30 желтоқсанына дейін бекітілуі тиіс. Мұндай жоспар қабылданған жағдайда, республикалық бюджет жаңа жылдың 1 наурызына дейін бекітілуі қажет.
Жергілікті бюджеттер: жауапкершілік және араласпау қағидасы
Теңгерім үшін жауапкершілік
Тиісті жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстарының теңгерімділігі үшін жауапкершілік толық көлемде жергілікті өкілдік және атқарушы органдарға жүктеледі.
Төменгі деңгейдегі бюджеттерді құру, бекіту және атқару процесіне мемлекеттік орталық және жергілікті атқарушы органдардың араласуына жол берілмейді.
Бірыңғай жіктеу
Жергілікті бюджеттердің барлық параметрлері бірыңғай бюджеттік жіктеуге сәйкес айқындалады.
Әкімдердің ұсынатын материалдары
Облыстардың, Астана мен Алматы қалаларының әкімдері аудан және облыстық маңызы бар қала бюджеттері бекітілгеннен кейін бір аптаның ішінде орталық бюджеттік жоспарлау және атқару органдарына келесі материалдарды ұсынады:
- облыстардың, Астана мен Алматы қалаларының жиынтық бюджеттері;
- жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын инвестициялық жобалар мен бағдарламалар;
- жергілікті атқарушы органдардың қарыздарын өтеуге арналған шығындар көлемі.
Шығыстарды жоспарлау: экономикалық жіктеу және есептемелер
Республикалық және жергілікті бюджеттердің келесі қаржы жылына арналған жобаларын әзірлеу үшін мемлекеттік мекемелер бағдарламалар әкімшілеріне шығыстардың экономикалық жіктеу ерекшеліктері бойынша бюджеттік шығындардың есептемелерін ұсынады.
Есептемені құруда қолданылатын негіздер
- бірыңғай бюджеттік жіктеу (соның ішінде шығыстардың экономикалық жіктелуі);
- экономикалық жіктеу ерекшеліктерінің құрылымы;
- орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарына сәйкес болжамдық көрсеткіштер;
- заңнамалық және нормативтік актілерде белгіленген қолданыстағы нормалар мен нормативтер.
Негізгі есептеу формалары: практикалық мысалдар
Еңбекақы шығындары
- 01-111 — мемлекеттік бюджет есебінен ұсталатын мемлекеттік органдар қызметкерлерінің негізгі еңбекақысы.
- 10-111 — прокуратура органдары қызметкерлерінің негізгі еңбекақысы.
- 11-111 — құқық қорғау органдары, мемлекеттік өртке қарсы қызмет, Қаржы полициясы және кеден қызметі жұмыскерлерінің негізгі еңбекақысы.
- 12-111 — әскери қызметкерлердің негізгі еңбекақысы.
Тамақтандыру шығындары
Денсаулық сақтау мекемелерінен басқа мемлекеттік мекемелер тамаққа арналған шығындарды есептеу үшін 01-131 формасын толтырады. Онда азық алушылардың атауы, азық нормасы және азықтанатындардың орташа жылдық саны көрсетіледі.
Мысалдар: білім беру мекемелерінде — оқушылардың орташа жылдық саны; әлеуметтік қамтамасыз ету мекемелерінде — тұрғындардың орташа жылдық саны; әскери және оларға теңестірілген органдарда — әскери қызметкерлердің орташа жылдық саны.
Арнайы киім-кешек және заттық мүлік
Әскери қызметкерлер, ішкі істер органдарының қызметкерлері, әскери оқу орындарының курсанттары және оларға теңестірілген басқа да қызметкерлер арнайы киім-кешекпен және өзге де заттық мүлікпен бюджет есебінен қамтамасыз етіледі.
Осы заттарды сатып алу, тігу және жөндеу шығындарын есептеу үшін 01-134 формасы қолданылады: алушылардың атауы мен орташа жылдық саны, белгіленген норма және шығындардың жалпы сомасы көрсетіледі.
Іссапар және қызметтерді өтеу
ҚР ішіндегі қызметтік іссапар шығындары үшін 01-136 формасы толтырылады (Үкімет өкімі: 2000 ж. 22 қыркүйек, № 1428).
Шетелге іссапар шығындары үшін 01-137 формасы қолданылады (Қаржы министрлігінің бұйрығы: 1998 ж. 16 қараша, № 534).
Байланыс қызметтері — 01-142, көлік қызметтері — 01-143 формалары арқылы есептеледі.
Заңды және жеке тұлғалардың орындалған жұмыстарын/көрсеткен қызметтерін өтеу шығындары үшін 01-149 формасы қарастырылған.
01-149 формасының мазмұны: көрсеткіштердің құрамы
Заңды тұлғалар бойынша
- жұмыскерлердің еңбекақысы;
- іссапар шығындары;
- салықтар және өзге міндетті төлемдер;
- материалдар және мүліктендіру;
- коммуналдық қызметтер (электр және жылудан басқа), электр қуаты, жылу;
- байланыс және көлік қызметтері;
- негізгі құралдардың ағымдағы жөндеуі;
- ғимараттарды ұстау және күтіп-ұстау;
- өзге де шығындар.
Жеке тұлғалар бойынша
- еңбекақы және одан ұсталатын жеке табыс салығы, жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті аударымдар;
- іссапар шығындары;
- материалдар және мүліктендіру;
- көлік қызметтері.
Жиынтық есептемелер: жинақтау және ұсыну тәртібі
Белгіленген формалар бойынша дайындалған есептемелер негізінде мемлекеттік мекеме бюджеттік бағдарламалар бойынша жиынтық есептеме жасайды. Онда шығындардың жалпы сомасы және экономикалық жіктеудің әрбір ерекшелігі бойынша болжамдық жылға арналған шығындар көрсетіледі.
Уақыттық қатар
Құжатта өткен қаржы жылғы нақты деректер, ағымдағы қаржы жылына нақтыланған жоспар және келесі үш жылдың болжамдық мәліметтері бірге беріледі.
Кімге тапсырылады
Мемлекеттік мекемелер жиынтық форманы және экономикалық жіктеудің барлық ерекшеліктері бойынша есептемелерді қоса отырып, бюджеттік бағдарлама әкімшісіне ұсынады.
Әкімшілердің келесі қадамы
Бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мемлекеттік мекемелерден түскен жиынтық есептемелер негізінде бағдарламалар мен ішкі бағдарламалар бойынша жиынтық есептемелерді қалыптастырып, оларды Қаржы министрлігіне немесе жергілікті қаржы органдарына ұсынады.