Өкілдік құқығы бойынша мұрагерлік
ҚР Азаматтық кодексінің 1067-бабы: ұсыну құқығы (өкілділік) бойынша мұрагерлік туралы ережелерді талдау
ҚР-ның Азаматтық кодексінің 1067-бабында ұсыну құқығы бойынша мұрагерлікті жүзеге асыру тәртібі көзделген. Алайда бап мәтінінде мазмұндық сәйкессіздіктер мен құқықтық дәлсіздіктер бар екені байқалады. Төменде осы мәселелер талданып, норманы нақтылауға бағытталған ұсыныстар беріледі.
1) Бап атауының мазмұнға сәйкестігі
Бірінші мәселе — бап атауы ереженің мазмұнына толық сәйкес келмеуі. Мысалы, мұра қалдырушының өзінен бұрын қайтыс болған баласынан қалған немере мұрагерлікке шақырылған жағдайда, немереге «ұсыну құқығы» дербес түрде беріліп тұрғандай әсер қалыптасады. Шын мәнінде, мұрадағы үлестің бастапқы иесі әкесі (мұра қалдырушының баласы) болар еді. Бірақ ол мұра ашылғанға дейін қайтыс болғандықтан, немере әкесінің орнына өкіл іспетті мұраға шақырылады.
Осы логикаға сүйенсек, 1067-бапты «Өкілділік құқығы бойынша мұрагерлік» деп атау құқықтық мәнді дәлірек ашады.
2) Бір мезгілде қайтыс болу (коммориенттер) және «үлестің ұрпақтарға өтуі»
Екінші мәселе — 1067-баптың 1-тармағындағы «мұра қалдырушымен бір мезгілде қайтыс болған заңды мұрагерлердің үлесі ұсыну құқығы бойынша оның тиісті ұрпақтарына өтеді» деген тұжырым. Бір мезгілде (бір күнде) қайтыс болған адамдар коммориенттер деп аталады және олар бірінен кейін бірі мұрагер бола алмайды.
Мысалы, ерлі-зайыптылар жол-көлік оқиғасы салдарынан бір мезгілде қайтыс болса, әрқайсысының мұрасы бөлек ашылады. Бұл жағдайда біреуінің мұрасына екіншісінің мұрагер ретінде құқығы туындамайды. Демек, «бір мезгілде қайтыс болған мұрагердің үлесі» деген үлес те құқықтық тұрғыдан қалыптаспайды, ал қалыптаспаған үлестің ұрпақтарға «өтуі» туралы айту негізсіз.
Қорытынды: коммориенттік жағдайда мұрагерлік құқық туындамайтындықтан, үлесті өкілділік тәртібімен ұрпақтарға өткізудің құқықтық алғышарты жоқ.
3) Мұра ашылғанға дейін қайтыс болған мұрагердің ұрпақтары туралы шектеу
Үшінші мәселе — 1067-баптың 2-тармағындағы «мұра ашылғанға дейін қайтыс болған мұрагердің ұрпақтары ұсыну құқығы бойынша мұрагер болмайды» деген ереже. Бұл тұжырым өкілділік (ұсыну) институтының негізгі мәні мен мақсатына қайшы келеді.
Өкілділік құқығы бойынша мұрагерліктің өзегі — заңды мұрагер мұра қалдырушыдан бұрын қайтыс болған жағдайда, оның үлесін ұрпақтарына беру арқылы азаматтық заңнамадағы әділеттілік қағидасын іске асыру.
Мысал
Ағайынды екі адамның біреуі қайтыс болып, артында баласы қалсын. Кейін екінші бауыры қайтыс болғанда, бірінші қайтыс болған адамның баласы әкесіне тиесілі болуға тиіс мұра үлесін өкілділік тәртібімен алуға құқылы болады.
Бұл жерде заң шығарушының көздегені өкілділік институтын толық жоққа шығару емес, керісінше, лайықсыз мұрагер жағдайына байланысты шектеуді нақтылау болуы ықтимал. Сондықтан норманы дәлдеп, шектеуді тек лайықсыз мұрагердің ұрпақтарына қолдану логикаға сай келеді.
4) 1067-баптың редакциясын нақтылау туралы ұсыныс
Жоғарыдағы ескертулерді ескере отырып, 1067-бап мәтінін нақтылап, төмендегідей редакцияны енгізу орынды:
1067-бап. Өкілдік құқығы бойынша мұрагерлік
- Мұра ашылғанға дейін қайтыс болған заңды мұрагердің үлесі осы Кодекстің 1061-бабының 2-тармағында, 1062-бабының 2-тармағында және 1063-бабының 2-тармағында көзделген жағдайларда өкілдік құқығы бойынша оның тиісті ұрпақтарына өтеді және олардың арасында тең бөлінеді.
- Мұра ашылғанға дейін қайтыс болған лайықсыз мұрагердің, осы Кодекстің 1045-бабына сәйкес мұра алу құқығын иелене алмайтын мұрагердің ұрпақтары өкілдік құқығы бойынша мұрагер болмайды.
Қорытынды
1067-баптағы қолданыстағы тұжырымдарды нақтылау мұрагерлік қатынастарда құқықтық айқындықты күшейтеді және өкілділік құқығы институтының әділеттілікке негізделген табиғатын сақтауға мүмкіндік береді. Әсіресе коммориенттер жағдайын және лайықсыз мұрагерге қатысты шектеулерді дұрыс ажырату маңызды.