Қазақша рефераттар

Түркістан кезеңі

1916 жылғы көтерілістің ауыр зардаптарынан қазақтар мен қырғыздар толық арыла алмай жатқан тұста Түркістан аймағында кейін «Жетісу қырғыны» аталған қасірет орын алды. Көтеріліс кезінде босқыншылыққа ұшыраған Жетісу қазақтары мен қырғыздары 1917 жылдың көктемінде елге орала бастағанда, жерін иемденіп алған қоныс аударушы орыс шаруалары мен казактардың оқпен қарсы алуы жағдайды одан әрі ушықтырды.

Осы кезеңде Уақытша үкіметтің Бүкілресейлік құрылтай жиналысына сайлауды ұйымдастыру туралы қаулысының жариялануы саяси тәжірибесі әлі орныға қоймаған қазақ-қырғыз қоғамын жаңа сынға тіреді. Жер, азық-түлік, оқу-ағарту, жергілікті басқару сияқты шешімі күткен мәселелер қатарына Жетісу босқындарына жәрдем ұйымдастыру және Құрылтай жиналысына әзірлік секілді шұғыл міндеттер қосылды. Мұндай түйткілдерді ұлттық ұйымдардың тікелей араласуынсыз оң шешу қиын еді.

Ұлттық ұйымдардың бой көтеруі

Соған байланысты жер-жерде ұлттық қоғамдық-саяси ұйымдар қалыптаса бастады. Ең әуелі облыстық және уездік деңгейде ұлттық саяси элита өкілдерінің атсалысуымен құрылған Қазақ комитеттері ерекше көрінді. Ақмола, Семей, Орал және Жетісу облыстарында Қазақ комитеттері 1917 жылғы наурыз–сәуір айларында құрылып, ұлттық мүддені қорғауды басты міндет санап, іске белсене кірісті.

Ыстықкөл мен Нарын өңірінің әкімшілік тұрғыдан Жетісу облысына қарауына байланысты ондағы қырғыз ұлттық элитасы өкілдері қазақ әріптестерімен бірлесе әрекет етуге ұмтылып, Жетісу облыстық комитеттің жұмысына тартылды. Осылайша Жетісу облыстық Қазақ комитеті Қазақ-қырғыз комитеті деп аталып, оның құрамына қырғыздардың Пржевальск және Пішпек уездік комитеттері кірді.

Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитеті

Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитетінің төрағасы көрнекті қазақ қайраткері И. Жайнақов болды. Комитеттің орнығуына К. Шегіров, Ә. Кәкенов, Н. Нұрмұхамедов, К. Абдуллин, М. Солтаев, К. Тоқсанбаев, К. Ордабаев, И. Арабаев, Қ. Телтаев, М. Әлімбаев, Т. Есенғұлов және басқа да қазақ пен қырғыз өкілдері аянбай қызмет етті. Олар облыстық комитеттің бөлімшелері іспеттес уездік комитеттердің жұмысына да жетекшілік жасады.

Пішпек уезінде қазақ болыстықтары да болғандықтан, мұндағы ұйым Пішпек уездік Қырғыз-қазақ комитеті деп аталды. Оның құрамына Дардаил Абдуллин, Өмірқұл Өміралин, Аалы Бердіғұлов, Қорабай Бодықов, Оразғұл Базанов, Құлқожа Намазалин, Әбдікерім Сыдықов, Найзабек Тулин, Ахметбек Қойбағаров және өзге де белсенді азаматтар енді. Олар Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитетінің жергілікті тірегі болуға күш салды.

1917 жылғы Верныйдағы облыстық съезд

Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитеті өкілдерінің қатысуымен 1917 жылғы 12 сәуірде Верный қаласында облыстық қазақ-қырғыз съезі шақырылды. И. Жайнақов төрағалық еткен съезге 81 делегат, оның ішінде Пржевальск және Пішпек уездерінен 17 өкіл қатысты. Алты күнге созылған жиында Уақытша үкіметке қатынас, соғыс мәселесі, мемлекеттік құрылыс, дін, сот, жергілікті басқару, ұлтаралық қатынас, Жетісудағы қазақ-қырғыз босқыншылығы сияқты өзекті тақырыптар қаралды және Қазақ комитетінің Құрылтай жиналысына дейінгі міндеттері айқындалды.

Басқару қағидаттары

  • Жергілікті басқаруда екі комиссар болуы: бірі — орыс, бірі — мұсылман.
  • Комиссарларды сайлау қоғамдық ұйымдармен (әсіресе Қазақ-қырғыз комитетімен), казак және шаруалар ұйымдарымен келісе отырып жүргізілуі.
  • Басқарудағы ағаттықтарды Қазақ-қырғыз комитетінің араласуымен шешу.

Қоғамдық тыныштық және босқындар

  • Қазақтар мен қырғыздардың орыстармен тату көршілік қарым-қатынаста болуы.
  • Қытайдан қайтқан босқын қазақ-қырғыз мәселесін реттеуге комитеттердің қатысуы.

Уақытша үкімет жағдайындағы қоғамдық-саяси ахуалға байланысты қазақтар мен қырғыздар іргелес қоныстанған өзге өңірлерде де ортақ ұйым құруға талпынды. Әулиеатада Ә. Кенесарин жетекшілік еткен Қазақ-қырғыз ұлттық кеңесінің, Ферғана өңірінде Қ. Қожықов төрағалық еткен «Иллятия (Көшпенді)» ұйымының пайда болуы — соның дәлелі.

Ташкент съезі және өлкелік үйлестіру

Түркістан өлкесіндегі қазақтар мен қырғыздар арасында өзара байланыс орнатып, ортақ мәселелерді бірлесе шешуге ұмтылыс күшейді. Оның айқын көрінісі — 1917 жылғы 2–5 тамызда Ташкентте өткен Түркістан өлкесі қазақ-қырғыздарының съезі. Съезге Сырдария облысының Перовск, Черняев, Қазалы, Әулиеата, Ташкент уездерінен және Ферғана облысының Әндіжан уезінен 82 өкіл қатысты.

Делегаттар қатарында С. Аспандияров, М. Тынышбаев, Қ. Сармолдаев, Қ. Қожықов, Ә. Кенесарин, С. Қожанов, И. Қасымов, сондай-ақ қырғыз қайраткерлері Қ. Ғалымбеков, Т. Жанұзақов, К. Бөриев және басқалар болды. Жиынға М. Тынышбаев төрағалық етті.

Съезд қарарлары: басты бағыттар

Съезде қазақтар мен қырғыздарды Уақытша үкіметті қолдауға шақырған қаулы қабылданды. Сонымен қатар Ресейдің болашақ мемлекеттік құрылысы, жер-су, халық ағарту, сот, дін, баспасөз, Жетісудағы босқыншылық, әйел мәселесі және Құрылтай жиналысына кандидаттар белгілеу секілді мәселелер талқыланды. Делегаттар Ресейдің федеративті демократиялық республика болуын қолдап, Түркістан өлкесіне аумақтық автономия берілуін жақтады.

Жер-су және шаруашылық

  • Қоныс аударушыларға және ақсүйектерге берілген жерлерді қазақтар мен қырғыздарға жедел қайтару.
  • Тоғай-орман ішінде мал бағуға рұқсат беру.
  • Суару жүйелерін жеке қолда ұстауды тоқтатып, земство қарауына өткізу.
  • Шу мен Сырдария суын тиімсіз пайдалануға шектеу қою.

Оқу-ағарту және баспасөз

  • Бастауыш білімді жалпыға бірдей міндетті ету.
  • Мектепте ана тілінде оқыту.
  • Оқу кітаптары мен баспасөзді Қазақ газеті қолданған емлемен жазу.
  • Орыс-түзем мектептерін жабып, ұлттық мектептер ашу.
  • «Бірлік туы» газетін өлкелік ортақ басылым ету, комитеттердің қамқорлығына беру.

Қоғам, дін және әйел құқығы

  • Қазақтар мен қырғыздардың жеке мүфтилігін құру.
  • Әйелдердің саяси құқығын ерлермен теңестіру.
  • Қалың малды жою.
  • Неке жасы: қызға 16, жігітке 18 жасқа дейін рұқсат бермеу.
  • Екінші әйел алу бірінші әйелдің келісімімен ғана мүмкін болуы.
  • Жеті атаға толмаған ағайыннан қыз алуға тыйым салу.

Босқындар және материалдық қолдау

  • 1916 жылғы көтерілістен кейін Қытайға өтіп кеткен босқындарға мемлекет көмегін ұйымдастыру.
  • Елге оралған босқындарға қоныс аударушылар тарапынан қысым көрсетуді тоқтату.
  • Ұлттық ұйымдар арқылы «жылу» жинау.
  • Өлкелік ұлттық қазына құрып, мемлекеттік салықтың әр сомынан 5 тиын қосып жинау.

Съезд барысында Құрылтай жиналысына кандидаттар белгілеуде қазақтар мен қырғыздардың ауызбірлігі қажет екені ерекше аталды. Сырдария облысынан М. Шоқай, Ә. Кенесарин, Е. Қасымов, С. Өтегенов, Қ. Қожықов, С. Ақаев, Ә. Көтібаров, З. Сейдалин, С. Аспандияров, С. Лапин, А. Мангелдин, Г. Аспандиярова, С. Қожанов, Х. Ибрагимов, С. Еренов секілді қайраткерлердің кандидат ретінде тіркелуі қолдау тапты.

Түркістан өлкелік Қазақ-қырғыз орталық кеңесі

Түркістан өлкесіндегі қазақ-қырғыз іс-әрекеттерін үйлестіру үшін съезде «Түркістан өлкелік Қазақ-қырғыздардың орталық кеңесін» құру туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар Сырдария мен Ферғана облыстарында осы орталыққа қарасты қазақ-қырғыз кеңестерін қалыптастыру жөн саналды: Сырдария облыстық кеңесіне уақытша мүшелікке Ә. Көтібаров (төраға), С. Өтегенов, С. Қожанов, Т. Рысқұлов; Ферғана облыстық кеңесіне К. Бөриев ұсынылды. Облыстық кеңестер орталық кеңеске өз өкілдерін белгілейтін болып ұйғарылды.

Орталық кеңес толыққанды жұмысын бастағанға дейін төраға міндетін уақытша атқару Е. Қасымовқа, хатшылықты жүргізу Т. Рысқұловқа тапсырылды. Құрметті төраға ретінде М. Шоқай ұсынылды. Алайда өкілдерді дер кезінде белгілеудің кешеуілдеуіне байланысты өлкелік деңгейдегі орталық кеңес қысқа мерзімде толық іске қосыла алмады.

«Бірлік туы» газетінің ықпалы

Өлкелік қазақ-қырғыз кеңестерінің тез ашылуы қажеттігін М. Шоқай негізін қалаған, Қ. Болғанбаев пен С. Қожанов тікелей атсалысқан «Бірлік туы» газетінің редакциясы да көтерді. Газетте уездер мен облыстарда кеңестерді жедел құрып, қазақ-қырғыздың мүддесін қорғау үшін өкілдерді дереу сайлап жіберу қажеттігі баса айтылды.

Газеттегі үндеу өзегі

Учаскелік, уездік, облыстық деңгейде қазақ-қырғыз кеңестері құрылып, әр істе екі халықтың пайдасы көзделмесе, жұрттың тиісті құқығынан айырылып қалу қаупі жоғары екені ескертілді. Сонымен бірге земство енгізілуіне алдын ала даярлық қажеттігі атап көрсетілді.

«Бірлік туы» бетінде қазақ өмірімен қатар қырғыздардың да тұрмыс-тіршілігіне қатысты мақалалар жарияланып отырды. Авторлар арасында Төреқұл Жанұзақов пен Қасымбек Ғалымбеков сияқты қырғыз қайраткерлері де болды. Олардың қырғыздарды Құрылтай жиналысы сайлауына әзірленуге және ана тілінде газет шығаруға шақырған «Ақ қалпақты қырғызға» атты мақаласының жариялануы басылымның қырғыз арасына да таралғанын, екі халыққа ортақ мінберге айнала бастағанын аңғартты.

Босқындарға нақты көмек: ұйымшылдықтың сын сәті

Қазақтар мен қырғыздардың ұлттық мүддені бірлесіп қорғаудағы ең нақты әрекеті Жетісудағы босқындарға көмек ұйымдастыру кезінде көрінді. Қытайдан қайтқан босқындарға бірінші болып қол созған — Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитеті. Комитет босқындарды орналастыруға қолайлы жерлерді белгілеуге, қоныс аударушылар тарапынан төнген қатерден қорғауға, жұмыс тауып беруге, аштарға арналған тамақтану пунктерін ашуға күш жұмсады. Өз өкілдері арқылы босқындардың жағдайын тұрақты бақылауда ұстауға тырысты.

Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі М. Тынышбаевтың мәліметінше, 1917 жылғы 1 шілдеге дейін Жетісудан Қытайға өткен босқындардың 69 мыңы елге жеткен, ал 12 мың босқын Қытайда қалған. Ең әуелі Қашқар–Ақсу және Құлжа бағыттарымен арып-ашып қайтқан жұртты қауіпсіз жерлерге орналастыру — шұғыл міндетке айналды.

Орналастыру жоспары

Сәуірдегі съезд шешіміне сай, Қашқар–Ақсу жақтан қайтқандарды Пржевальск уезіндегі Ұлар, Семізбел, Тоң өңірлеріне; Пішпек уезінің Қашқар, Сусамыр, Жұмғал аңғарларына; Нарын маңындағы Тоғызтарау, Құланақ, Аңдалы өңірлеріне орналастыру қарастырылды. Құлжа жақтан келгендерді Верный уезінің шығыс бөлігіне және Жаркент уезінің Шонжа, Шөлтатыр аңғарларына, Бесқарағай мен Қарқара өңірлеріне, сондай-ақ Пржевальскіде орыс шаруаларының көңіл күйі салыстырмалы түрде тыныш жерлерге қоныстандыру жоспарланды.

И. Жайнақов бұл шешімді Түркістан комитетіне жолдап, босқындарды аталған аумақтарға орналастыруға рұқсат сұрады және бұл бағытта М. Тынышбаевтың қолдауына ие болды.

Қысымға қарсы талаптар және көшіру

Комитет билік орындарынан орыс шаруаларының босқындар арасынан «орыс тұтқындарын іздестіруін» тоқтатуды талап етті. Түркістан комитетіне жолданған жеделхаттарда Пішпек, Пржевальск, Тоқмақ комиссарларының босқындар арасында қарулы топтардың әрекетіне жол беруі ауыр зардапқа әкеліп отырғаны көрсетілді.

Қысым күшейген тұста Пржевальск уездік атқару комитеті арнайы жиналыс өткізіп, уездің шығыс бөлігіндегі босқын қырғыздарды Жаркент уезіндегі қазақтар арасына орналастыру туралы ұйғарым жасады. Елге аман оралған жеті болыстан қалған жұрттың басым бөлігі мал-мүлкінен айырылып, көп отбасының тігерге киіз үйі де болмады. Ат-көлік тапшылығынан ауру-сырқау мен бала-шағаға 2–3 күндік жаяу жүріс те ауыр тиді.

Қоныстандырылған отбасылар

  • 549 отбасы — Жаркент уезі, Мерке болыстығы
  • 348 отбасы — Шілік болыстығы
  • 250 отбасы — Верный уезі, Қызылбөрік болыстығы

Қазақ ауылдарының көмегі

Қазақ ауылдары өздерінің де ауыр жағдайына қарамастан, арып-ашып жеткен қырғыз отбасыларына қол ұшын созып, қамқорлық көрсетті. Бұл қоныс аударғандардың бір бөлігі кеңестік биліктің алғашқы жылдарында да қазақ ауылдары арасында тұрақтап қалды. Тек 1920 жылы ТАКСР атқару комитетінің шешімінен кейін олардың бірқатары өз атамекеніне көше бастады.

Зиялылардың үндеуі және қаржылай жәрдем

Жетісудағы босқыншылық қазақ зиялыларын да бейжай қалдырмады. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов секілді тұлғалар «Қазақ» газеті арқылы жұртты аз-көп демей жәрдем беруге шақырып, адамгершілік пен ағайыншылықты алға тартты. Олар игі істі өздері бастап, елге үлгі көрсетуге тырысты.

Мәселен, М. Дулатов патша өкіметі қолына түспей сақталып қалған мың дана «Оян, қазақ!» кітабының қаржысын босқын қырғыз бауырларына арнайтынын мәлімдеді. Ал Ә. Бөкейханов босқындар үшін қазынадан 200 мың сом қарыз сұрау қажет екенін айтып, М. Тынышбаевтың атына жеделхат жолдады.

Түркістан комитеті босқындардың халін көргеннен кейін азық-түлік комитетінен 100 мың сом алып, оны Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитетінің төрағасы И. Жайнақовқа тапсыру туралы бұйрық шығарды. Бұл қаражат есебінен комитет Қытайдан оралған қазақ-қырғыз босқындарына жәрдемақы мен азық-түлік үлестіруді ұйымдастырды.

11 млн 150 мың сом: мүмкіндігі мен шектеуі

Уақытша үкімет 1916 жылғы көтеріліс зардаптарын жою мақсатында 1917 жылғы 6 қазанда қазынадан 11 млн 150 мың сом бөлу жөнінде шешім қабылдады. Оның 6 млн 150 мыңы орыс қоныс аударушыларына, 5 млн сомы жергілікті халыққа берілуі тиіс болды. Жергілікті халыққа бөлінген қаржыдан әр түтінге 100 сом беру көзделді.

Алайда бұл қаражат босқындардың шаруашылығын түзеуге түгілі, күнделікті тіршілігіне де жетпей қалуы ықтимал еді. Оның үстіне қаржының «қағаз жүзінде қалып қою» қаупі де жоқ емес болатын. Сондықтан Жетісу облыстық Қазақ-қырғыз комитеті бөлінген қаражаттың тез арада нақты берілуін талап етті.

Қырғыз ұлттық саяси элитасы өкілдері 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін де Алаш қозғалысы қайраткерлері ұйымдастырған іс-шаралардан тыс қалмай, ортақ саяси кеңістіктегі байланысын жалғастырды.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағаты (ҚРОММ). 9-қ., 1-т., 51-іс. – 9-п.
  • Түркістан аймағы қазақ-қырғыздардың жалпы жиналысы. «Бірлік туы». – 1917. – 20 август.
  • ӨРОММ. 1044-қ., 1-т., 3-іс. – 208-п.
  • Қоңыратбаев О. «Тұрар Рысқұлов: қоғамдық-саяси қызметі. Түркістан кезеңі». – Алматы: Қазақстан, 1994. – 448 б.
  • Агзамходжаев С. «История Туркестанской автономии (Туркестан мухторияти)». – Ташкент: Изд-во ТИУ, 2006. – 135 с.
  • «Қазақ-қырғыз кеңестері». «Бірлік туы». – 1917. – 13 сентябрь.
  • ҚРОММ. 9-қ., 1-т., 28-іс. – 20-п.
  • ҚРОММ. 9-қ., 1-т., 90-іс. – 44-п.
  • ҚРОММ. 19-қ., 1-т., 55-іс. – 155-п.

Ескерту: бастапқы мәтіндегі сайт атаулары жалпы сілтеме ретінде берілгендіктен, бұл нұсқада библиографиялық тізім ықшамдалып, негізгі дереккөздер сақталды.