Бір кездегі көшпелі және отырықшыл қоғамда қазақ
Қазақстан–Түркия мәдени байланыстары: театр мен музыка арнасы
Қазақстан мен Түркия арасындағы кешенді мәдени қарым-қатынастардың маңызды бағыттарының бірі — театр және музыка өнері саласындағы ынтымақтастықтың дамуы. Бұл — мемлекетаралық мәдени-рухани байланыстардың заңды құбылысы. Өйткені халықтың болмысын, тарихын және мәдени келбетін ең алдымен көпшілікке ұғынықты, бейнелік тілі күшті өнер түрлері танытады.
Халықтың байырғы салт-дәстүрімен тамырлас ән-күй, сахналық қойылым, этнографиялық концерттермен қатар кәсіби өнердің жетістіктерін көрсету — сол елдің бүгінгі әлемдік өркениеттегі орнын айқындайтын көрсеткіштердің бірі. Мәдени құндылықтар қатарында әр халықтың табысы дәстүрлі мұрадан бастап әлемдік классиканың озық үлгілерін игеру деңгейіне дейін бағаланатыны анық.
Қазақ өнерінің кәсіби өрісі: дәстүрден классикаға
Қазақ мәдениеті де өзіндік даму кезеңдерінен өтті. Көшпелі және отырықшы қоғам жағдайында Ұлы далада қалыптасқан мәдени үлгілер — әсіресе ән-күй дәстүрі — ғасырлар бойы сабақтасып, көрші халықтардың мәдени ықпалымен толығып отырса да, өз болмысын сақтап, кемелдене түсті.
Қазіргі өркениеттік кеңістікте дәстүрлі қазақ мәдениеті жаңа деңгейге көтерілді: еуропалық үлгідегі классикалық өнер ықпалымен кәсіби шеберлік қалыптасты. Мұны ұлттық драма театрының, опера және балет театрының дамуы, симфониялық оркестрлер мен халық аспаптары оркестрлерінің құрылуы және орындаушылық мәдениеттің шыңдалуы дәлелдейді.
Сондықтан Қазақстанды халықаралық кеңістікте танытуда музыка мен сахна өнерінің орны ерекше. Бұл қағида Қазақстан мен Түркия арасындағы байланыстарға да тікелей қатысты.
1990-жылдар: тұрақты байланыстар жүйесінің қалыптасуы
1990-жылдары Қазақстан мен Түркия арасында мәдени байланыстардың тұрақты жүйесі қалыптаса бастады. Кеңес кезеңінде сирек көрінген мұндай қатынастар тәуелсіздік жылдары туыс халықтар үшін шынайы достық дәнекеріне айналды. Алғашқы қадамдардың бірі ретінде екі елдің мәдениет министрліктері театр және өнер ұжымдарының өзара гастрольдерін ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Бұл бастама уақыт өте нақты нәтижелер берді.
Негізгі бағыттар
- Театр және музыка ұжымдарының өзара гастрольдерін көбейту
- Ортақ сахналық қойылымдар әзірлеу
- Фестивальдер, өнер онкүндіктері мен мәдени күндер өткізу
- Шығармашылық топтар арасында тәжірибе алмасу және кәсіби байланыс орнату
Бұл үдерісте кәсіби театрлар мен оркестрлермен қатар халық театрлары, шығармашылық және көркемөнер топтары да елеулі рөл атқарды. Дегенмен театр — үлкен еңбек пен уақытты, қомақты құрамды талап ететін күрделі сала. Сол себепті драмалық театрлар арасындағы байланыстарды бірден қарқынды деп атау қиын болды. Опера мен балет сияқты жанрлар үлкен ұжымдық құрамды, күрделі қойылымдық-техникалық мүмкіндіктерді қажет етеді, ал бұл гастроль шығындарын арттыра түседі.
Театр және балет: алғашқы нақты қадамдар
Театр байланыстары 1993 жылдың қаңтарында балетмейстер, Қазақстан Республикасының халық әртісі Болат Аюхановтың Равельдің «Болеро» балетін Измир сахнасында қоюымен басталды. Қойылым түрік көрермені тарапынан жылы қабылданды. Сол жылы желтоқсанда ол дәл осы сахнада «Махаббат туралы аңыз» балетін қойды.
Измир опера және балет театрының балет әртісі Исмет Өзер Алматыдағы Абай атындағы опера және балет театрында бір жылдық тәжірибеден өтті. Бұл кәсіби ықпалдастық екі ел арасындағы шығармашылық көпірдің нығаюына ықпал етті.
1993 жылы ақпанда Анкарада ҚР халық әртісі, жастар театрының бас режиссері Р. Сейтметов тәжірибе алмасу және қазақ спектаклін қою мақсатымен болды. Өз кезегінде түрік режиссері Тамер Левенд 1993 жылдың күзінде қазақ сахнасында түрік спектаклін қойып, республикалық балалар және жасөспірімдер театрында еңбек етті.
Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ театрының үлесі
Екі жақты қатынастардың дамуына Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (ХҚТУ) театр ұжымының ықпалы ерекше болды. 1998 жылы маусымда университет әртістері Түркияға гастрольге шақырылып, нәтижелі өнер көрсетудің арқасында қайта шақырту алды.
1999 жылдың 27 қарашасы мен 2000 жылдың 2 қаңтары аралығында 27 адамнан тұратын өнер факультетінің шығармашылық тобы Түркияның Анкара, Стамбұл, Афион, Конья, Кайсери, Адапазары қалаларында және Солтүстік Кипрде концерттер қойды. Концерттердің қазақ және түрік тілдерінде орындалуы көрермен ықыласын күшейтіп, мәдени жақындасуға айқын әсер етті. Гастрольдер түрік басылымдарында кеңінен жарияланып, жоғары бағаланды.
2000 жылы Түркия Қазақстандағы Еуропа одағы өкілдігінің қолдауымен өткен «Еуропа театрының Қазақстандағы күндеріне» алғаш рет қатысу үшін шақырылды. Осы рәсімде Түркияның «Өзүнү өлдүрен кылыч (Көк-түріктер)» қойылымы ХҚТУ студенттерінің орындауында ұсынылып, қазақ және түрік тілдерінде қойылған жалғыз спектакль ретінде көрермен қызығушылығын тудырды.
2000 жылғы 30 мамырда Түркияда түркі тілдес елдердің фестивалі өтіп, Қазақстан М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының «Адам ұлы Қабыл» спектаклімен қатысып, ең үздік режиссура жүлдесін иеленді.
Неге театр гастрольдері баяу, ал музыкалық ұжымдар жылдам дамыды?
Театр қойылымын гастрольге алып шығу үшін үлкен ұжым, реквизит, техникалық қамтамасыз ету және көмекші персонал қажет. Мұндай сапарлар қомақты қаржы мен логистикалық дайындықты талап етеді. Бұған қоса, өзге елдің тілінде шығарманы меңгеру және режиссуралық шешімдерді жаңа ортаға бейімдеу де оңай емес. Сондықтан театр байланыстарының кеңеюі ұзақ мерзімді жоспарға айналды.
Ал шағын музыкалық топтардың гастролі әлдеқайда икемді: құрамы ықшам, бағдарламасы дайын, тасымалдау жеңіл. Сол себепті музыкалық шығармашылық ұжымдар арасындағы ынтымақтастық анағұрлым жылдам және нәтижелі дамыды.
Музыка байланыстары: фестивальдер, мерейтойлар, мәдени күндер
Алғашқы сапарлар мен медиалық таныстыру
Музыкалық байланыстар тәуелсіздікке дейін де қалыптаса бастаған. Мысалы, «Жазира» ансамблі 1990 жылдың тамызында Түркияда концерттік бағдарламамен болды. Сол жылы 30 қазанда TRT INT телеарнасында осы сапар мен концерт туралы телебағдарлама әзірленді.
«Деде Коркут» фестивалі және мәдени күндер
1995 жылдан бері Түркияның Байбұрт қаласында Қорқыт атаға арналған «Деде Коркут» халықаралық фестивалі жыл сайын өтеді. Бұл фестивальге қазақстандық ғалымдармен бірге шығармашылық ұжымдар да тұрақты шақырылып келеді. Екі елдегі «Мәдениет және өнер күндері» аясында да ұлттық өнер ұжымдары шешуші рөл атқарады.
Наурыздың Түркиядағы орны және ТҮРКСОЙ ықпалы
Тоқсаныншы жылдардың басынан бастап Орталық Азиядағы тәуелсіз түркі мемлекеттерімен байланыстардың нығаюы нәтижесінде Наурыз Түркияда ресми деңгейде кеңірек атап өтіле бастады. ТҮРКСОЙ-дың қолдауымен Наурыз мерекесі аясында музыка, опера, фольклор және театр фестивальдері ұйымдастырылып, Қазақстан әртістері белсенді түрде қатысты.
Түрік мемлекеттік теле-радиосы ұйымдастырған XVII халықаралық балалар фестиваліне Қазақстаннан «Әнші балапан» телесайысының шығармашылық ұжымы қатысты.
ЮНЕСКО деңгейінде аталып өткен мерейтой ТҮРКСОЙ тарапынан қолдау тауып, конференциялар мен мәдени кездесулер өтті. Қазақстаннан бірқатар өнерпаздар мен ұжымдар қатысып, концерттік бағдарламалар ұсынды.
Құрманғазы мерейтойы және Түркиядағы еске алу апталығы
1998 жылғы 12–19 қазан аралығында Құрманғазы Сағырбаевтың мерейтойы қарсаңында Түркияға Құрманғазы атындағы академиялық халық аспаптары оркестрі, солистер және бишілер тобы шақырылып, бірнеше қалада концерт қойды. Кайсериде Эрджиес университетінде апталық ұйымдастырылып, Анкарада да 6 мың көрермен қатысқан концерттер өтті. Кейін Стамбұлда еске алу кеші жалғасты.
Фольклор және дәстүрлі өнердің кеңеюі
1992–1993 жылдары Түркияда қазақстандық «Сазген» фольклорлық ансамблі, «Салтанат» би тобы, Оңтүстік Қазақстан облысының «Қазына» фольклорлық-этнографиялық ансамблі, «Қаламқас» би ансамблі және басқа ұжымдар гастрольдік бағдарламалармен өнер көрсетті.
1992 жылғы 7–9 желтоқсанда Анкарада «Жібек жолы және түркі суырып салма ақындары» атты айтыс ұйымдастырылып, Шымкенттен А. Манапов қатысты. Бұл қазақ ауыз әдебиеті мен музыкалық дәстүрінің түрік аудиториясы үшін ерекше өнер ретінде танылғанын көрсетті.
Опера күндері және халықаралық кездесулер
1994 жылдан бастап ТҮРКСОЙ Кипрде «Түркі әлемі опера күндерін» мерзімді түрде өткізіп келеді (1994–1998 жылдары бірнеше рет ұйымдастырылды, 1999 жылы іс-шара Түркияның қатысуымен өтті). 1994 жылғы 20–23 қазанда Стамбұлда опера және балет қайраткерлерінің халықаралық достық және мәдениет кештері ұйымдастырылып, Қазақстаннан халық фольклоры тобы қатысты.
Үлкен ұжымдарды толық құрамда гастрольге шығару мүмкін болмаған жағдайда, көрнекті орындаушылардың шағын құраммен өнер көрсетуі аса тиімді. Түрік көрерменіне Нұржамал Үсенбаева, Әлібек Дінішев және басқа да опера саңлақтарының өнері қазақ кәсіби музыкасы мен театр мәдениетінің жоғары деңгейін айқын танытты. 1994 жылы Анталиядағы халықаралық музыкалық фестивальде Р. Ғабдиев жетекшілік еткен ұлт аспаптық оркестрдің бас жүлде алуы да орындаушылық шеберліктің биіктігін дәлелдеді.
Қазақстан сахнасындағы түрік өнері: қабылдау және ықпалдастық
Қазақстан да түрік өнер шеберлерін қабылдап, туыс ел мәдениетімен танысуға мүмкіндік жасады. 1996 жылғы 15–26 сәуір аралығында түріктің «Анадолу» шекті аспаптар квартеті Алматыда турне аясында концерт қойды. Түрік әртістері дәстүрлі «Азия дауысы» сайысына да тұрақты қатысып отырды. 1997 жылы VIII сайыста түрік орындаушысы Шебнем Өзсаран екінші орынға ие болды.
Измир қаласындағы халыққа білім беру орталығының 23 адамнан тұратын ансамблі Алматыда концерттер қойды. Бұл қазақстандық көрерменнің түрік дәстүрлі өнеріне қызығушылығын арттырды.
1999 жылғы ақпанда Стамбұлда өткен «Түркі музыкасының фестиваліне» Қазақстаннан Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» оркестрі қатысты. 2000 жылы «Түркі әлемінің симфониялық музыкасы» фестиваліне де осы ұжым қатысты.
Жас орындаушыларға назар және халықаралық фестивальдер
Түркия түркі тілдес халықтар мәдениетін насихаттауда жас орындаушыларды да қолдайды. 2000 жылы Анталия мен Анкарада өткен балалар музыкасы фестиваліне Қазақстаннан қазақ, қазақстандық түрік, ұйғыр және шешен өнерпаз балалар қатысты. Сол жылы 25–30 маусымда Анталиядағы Аспендос театрында өткен халықаралық Жерорта теңізі музыка және фольклор фестивалінде Қазақстаннан Марат Омаров және фольклорлық топ өнер көрсетті.
Дәстүрлі және классикалық орындаушылықтың тоғысуы
Екі ел байланыстарында дәстүрлі мәдени үлгілерді жаңғырту маңызды орын алады: ол халықтарды жақындастырып, ұқсастық пен айырмашылықты айқын көрсетеді. 2000 жылғы 18 қазанда Қазақстандағы VI Түркістан және Ұлы дала музыкасы фестивалінде түрік әртістері Армаған Эльчи мен Муджаһит Ышық өнер көрсетті.
Сол сияқты классикалық музыка кеңістігінде де өзара танылу артты. 2000 жылғы 19–21 қазанда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрында өткен III халықаралық опера өнері фестиваліне Түркиядан Голге Шекерамбер мен Ихсан Экбер қатысып, түрік опера мектебінің деңгейін қазақстандық көрерменге танытты.
2000 жылдың күзінде Түркия Мәдениет министрлігінің ұйымдастыруымен түркі тілдес елдердің халық музыкасы мен биі фестивалі өтіп, оған Қазақстаннан 17 өнерпаздан тұратын фольклорлық топ қатысты. Сондай-ақ Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойына Түркиядан Анкара мемлекеттік «Түрік әлемі» музыкалық тобы келіп, Түркістан мен Алматыда концерт қойды.
Қорытынды: 1990–2000 жылдардағы мәдени көпірдің нәтижесі
1990–2000 жылдары Қазақстан мен Түркияның музыка, опера, театр қайраткерлері екі елді өзара танытуға және мәдени байланыстарды нығайтуға едәуір үлес қосты. Бұл кезеңнің басты мәні — Қазақстанның дәстүрлі өнерін сақтай отырып, әлемдік классикалық мәдениет үлгілерін игеру арқылы қол жеткізген кәсіби жетістіктері Түркия аудиториясы тарапынан жоғары бағаланып, тұрақты ынтымақтастыққа негіз болғаны.