Құқық құқықтың құқық шығару немесе құқықты белгілеу функциясының мәні осында
Бұған дейін айтылғандай, Қазақстан Республикасының құқық жүйесінде қоғамдық қатынастардың айрықша тобын реттейтін ерекше сала бар. Бұл қатынастардың ерекшелігі — олардың атқарушы билікті нақты жүзеге асыру процесінде пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылуы. Осындай қатынастарға реттеушілік ықпал ету құқықтық нормаларға жүктеледі.
Демек, аталған аядағы әртүрлі қоғамдық қатынастар ең жалпы түрде осы саланың пәнін құрайды. Құқық салаларын ажыратудың басты өлшемі де — реттелетін қоғамдық қатынастардың сипаты, яғни пәні.
Құқық пәні: жалпы түсінік
Құқық — атқарушы билікті жүзеге асыруға байланысты және сол туралы пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Бұл анықтама құқықтық реттеу пәніне жататын қатынастардың мәнін нақтылауды талап етеді.
Құқықпен реттелетін қатынастар, ең алдымен, мемлекеттік басқару аясында пайда болады, өзгереді және тоқтатылады. Бұл аяның шекарасы атқарушы билік жүйесінің ұйымдастырылуы мен қызмет етуіне, мемлекеттік-басқарушылық қызметті жүзеге асыру процесіне байланысты айқындалады.
Басқарушылық қатынастардың мәні және шегі
Мемлекеттік басқарушылық қызметпен байланыстылығы бұл қатынастарды жинақтап «басқарушылық қатынастар» ретінде сипаттауға мүмкіндік береді. Алайда басқарушылық сипаты бар қатынастар мемлекеттік-басқарушылық қызметтен тыс та болуы мүмкін.
Мысалы, ішкі партиялық немесе ішкі кәсіподақтық қатынастар (басқару органдарын құру, ішкі ережелерді белгілеу және т.б.) басқарушылық сипатқа ие. Бірақ бұлар мемлекет атынан биліктік-өкім етуші өкілеттіктерді жүзеге асырумен тікелей байланыспағандықтан, құқықтың пәніне әрдайым кіре бермейді.
Негізгі белгі
Құқық пәнін анықтауда басты назар — атқарушы билік жүйесінің қызметімен тікелей байланысты қатынастарға аударылады.
Арнайы субъект
Мұндай қатынастардың пайда болуы атқарушы билікті жүзеге асыруға өкілетті арнайы субъектінің болуын көздейді.
Неге бұл маңызды?
Егер «мемлекеттік басқару аясы» деп қоғамдық маңызы бар кез келген қызмет түрін (заң шығару немесе сот билігі қызметін де) түсінсек, онда ұғым шектен тыс кеңейіп кетер еді. Сондықтан пәннің өзегі — атқарушы билікті жүзеге асыруға байланысты қатынастар.
Атқарушы органның қатысуы: жеткілікті ме?
Құқықпен реттелетін басқарушылық қатынастардың атқарушы билікті жүзеге асыруға байланысты пайда болуы — ол қатынастарда міндетті түрде атқарушы органның (атқарушы билік субъектісінің) қатысуын білдіреді. Атқарушы орган қатыспайтын қатынастар, әдетте, бұл құқықтық реттеудің шеңберінен тыс қалады.
Мысалы, азаматтардың өзара қатынастары, қоғамдық бірлестіктердің ішкі қатынастары немесе коммерциялық құрылымдардың шарттық байланыстары — егер оларда мемлекет атынан жариялы мүддені білдіретін, өкім етуші биліктік өкілеттіктері бар субъект қатыспаса — өзге құқық салаларының пәні болуы мүмкін.
Дегенмен атқарушы органның қатысуы әрдайым жеткілікті негіз емес: атқарушы органдар кейде азаматтық құқық пәніне жататын мәмілелер жасайды немесе қаржы құқығы нормаларымен реттелетін бюджет-салық іс-әрекеттерін жүзеге асырады. Яғни орган нақты басқарушылық құзыретін, заңдық биліктік өкілеттіктерін іске асырған кезде ғана ол қатынастар құқық пәніне тән сипат алады.
Түйін
Құқықпен реттелетін қатынастарда маңыздысы — атқарушы органның жай қатысуы емес, оның мемлекеттің атынан өкілдік етіп, атқарушы-өкім етуші функцияларды орындауы және заңдық биліктік өкілеттіктерді қолдануы.
Құқық пәнінің көпқырлылығы
Мемлекеттік басқару аясы елдің экономикалық, әлеуметтік-мәдени және құқықтық-саяси өмірінің негізгі көріністерін қамтиды. Сондықтан басқарушылық қатынастар еңбек, қаржы, экология, кәсіпкерлік және азаматтық құқық қолданылатын салалардан да жиі кездесуі мүмкін.
Бұл қатынастарды құқық пәнінен алып тастауға болмайды: мемлекеттік қаржылық тәртіпті қамтамасыз ету, кәсіпкерлік қызметке құқық беру рәсімдері, жариялы бағыныштылық негізінде мүліктік қатынастардың пайда болуы сияқты жағдайлар басқарушылық мазмұнға ие.
Сонымен бірге құқықтың өзіне тән заңдық құралдары арқылы өзге салалармен реттелетін қатынастарды қорғауға да ықпал етеді. Бұл, ең алдымен, жауапкершілік және мәжбүрлеу тетіктерімен байланысты.
Қатынастардың негізгі түрлері
Құқық біртектес, бірақ мазмұны жағынан әртүрлі қатынастарды реттейді. Негізгі топтар:
- А) Атқарушы биліктің міндеттері, функциялары мен өкілеттіктері тікелей жүзеге асырылатын қатынастар.
- Ә) Заң шығарушы және сот билігі, сондай-ақ прокуратура органдары қызметі барысында пайда болатын ішкі ұйымдастырушылық қатынастар.
- Б) Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына мемлекеттік-биліктік өкілеттік берілген жағдайларда туындайтын қатынастар.
- В) Заңда көзделген жағдайларда қоғамдық бірлестіктер мен өзге мемлекеттік емес құрылымдардың қатысуымен болатын қатынастар (мысалы, тіркеу және мемлекеттік қадағалау кезінде).
Ішкі қатынастар
Ішкі (ішкі ұйымдастырушылық) қатынастар атқарушы органдардың өз жүйесінде, сондай-ақ заң шығарушы, сот және прокуратура органдарының аппараттарына басшылық ету кезінде пайда болады.
Сыртқы қатынастар
Сыртқы қатынастар атқарушы биліктің азаматтарға, ұйымдарға, кәсіпорындарға және басқа объектілерге тікелей басқарушылық ықпал етуі нәтижесінде туындайды.
Сыртқы қатынастардың үлгілері
- Әртүрлі атқарушы органдардың (бағынышты және бағынышты емес) арасындағы қатынастар.
- Атқарушы органдар мен азаматтардың арасындағы қатынастар.
- Атқарушы органдар мен бағыныстағы кәсіпорындар, мекемелер және ұйымдар арасындағы қатынастар.
- Атқарушы органдар мен сот билігі органдарының арасындағы қатынастар.
- Заңда көзделген жағдайларда атқарушы органдар мен мемлекеттік емес ұйымдар арасындағы қатынастар.
Құқықтық реттеудің объектісі: мінез-құлық
Басқарушылық қатынастарды құқықтық реттеудің нәтижесі — оларды құқықтық сипаттағы қатынастарға айналдыру. Мұндай қатынастарда әрқашан объект болады, яғни олардың «не жөнінде» пайда болатыны.
Құқықтық нормалар қоғамдық қатынастар тараптарының өзара байланысты құқықтары мен міндеттерін белгілейді; олар қатысушылардың іс-әрекеттері арқылы жүзеге асады. Сондықтан басқарушылық қатынастардың да, құқықтық реттеудің де объектісі — қатысушылардың мінез-құлқы, нақты әрекеттері.
Материалдық заттармен байланысқан жағдайларда да объект заттың өзі емес, оны пайдаланатын немесе оған билік ететін адамдардың іс-әрекеті болады. Мысалы, полицияның қару қолдануы, көлік құралдарын пайдалану сияқты жағдайларда құқық нормалары затқа емес, әрекетке қатысты құқықтар мен міндеттерді айқындайды.
Құқықтың негізгі функциялары
Құқық өз пәні шегінде реттеушілік функция атқарады: атқарушы билік органдарының құрылуы мен қызметінің құқықтық режимін қалыптастыру және қатысушылардың заңды мінез-құлқын қамтамасыз ету. Бұл мемлекеттік басқару аясында қажетті мінез-құлық ережелерін белгілеу арқылы көрінеді.
Реттеудің мақсат-міндеттеріне қарай құқықтың үш маңызды көрінісін бөлуге болады.
1) Құқық атқарушылық функция
Атқарушы биліктің мемлекеттік-биліктік механизмдегі рөліне сәйкес, құқықтың негізгі мазмұны — қолданыстағы заңнамалардың талаптарын өзіне тән құралдар арқылы орындатуды қамтамасыз ету.
2) Құқық шығару (құқықты белгілеу) функция
Атқарушы билік субъектілері заңға тәуелді негізде нормативтік актілер қабылдауға өкілетті. Бұл функция құқық атқарушылық қызметтен туындайды және соның мүддесіне қызмет етеді. Мысалы, Үкімет Конституцияға, заңдарға және Президент актілеріне сүйене отырып, оларды орындау үшін нормативтік қаулылар қабылдайды.
3) Құқық қорғаушылық функция
Белгіленген құқықтық режимді сақтау, сондай-ақ қатысушылардың заңды құқықтары мен мүдделерін қорғау бақылау-қадағалау өкілеттіктері және құқықтық мәжбүрлеу шаралары арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл ретте атқарушы органдар өзге құқық салаларымен реттелетін көптеген қатынастарды да іс жүзінде қорғайды.
Қазіргі басым бағыттар
Құқықтық реттеуде қазіргі кезде республикалық, салалық және аймақтық маңызы бар бағдарламаларды іске асыруға (экономикалық және әлеуметтік-мәдени бағыттар), сондай-ақ шаруашылықтың ұйымдық-құқықтық негізін қамтамасыз ететін талаптарды енгізуге ерекше назар аударылады.
Сонымен бірге жеке және заңды тұлғалардың мемлекеттік басқару аясындағы құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыруын қамтамасыз ету, атқарушы биліктің республикалық және аймақтық деңгейлердегі қызметін үйлестіру сияқты міндеттер де маңызды орын алады.