Кездейсоқ іріктеменің кең тараған түрі қарапайым кездейсоқ іріктеме

Іріктеме жоспары: типтері және процедурасы

Маркетингтік және әлеуметтік зерттеулерде іріктеме жоспары нақты әрі түсінікті болуы керек. Жақсы жоспар әдетте үш негізгі сұраққа жауап береді: кімнен сұраймыз, қанша адамнан сұраймыз, және қалай таңдаймыз.

1) Іріктеме құрамы

Пікір кімнен алынатынын анықтау: студенттерден бе, кәсіпкерлерден бе, белгілі бір жыныс/жас/білім деңгейі бар адамдардан ба? Бұл — іріктеме бірлігі.

2) Іріктеме көлемі

Зерттеу үшін қанша респондент қажет екенін белгілеу. Көлем артқан сайын нәтиже әдетте сенімдірек болады.

3) Іріктеу амалдары

Респонденттерді қандай тәсілмен таңдаймыз? Іріктеу рәсімі зерттеу мақсаты мен қолданылатын әдістерге тәуелді.

Негізгі ұғымдар

Іріктеме — маркетингтік зерттеу үшін тұрғындардың (немесе ұйымдардың) белгілі бір бөлігін таңдап алу. Егер жиынтықтың әрбір элементін толық зерттеу мүмкін болса, ол толық зерттеу (ценз/шектелім ретінде де кездеседі) ретінде қарастырылады. Ал тәжірибеде жиі қолданылатыны — жиынтықтың бір бөлігін зерттеп, қорытындыны бүкіл топқа тарату.

Бас жиынтық (популяция)

Берілген шарттарға сай келетін элементтердің толық жиыны. Мысалы, егер зерттеу Алматы қаласының барлық ересек тұрғындарына қатысты болса, параметрлері ретінде жыныс, жас, табыс деңгейі және т.б. алынады.

Іріктеме негізі (база)

Іріктеме жасалатын элементтер тізімі: территориялық бірліктер, ұйымдар, тұлғалар және т.б. Сонымен қатар іріктеменің территориялық шеңбері де алдын ала белгіленеді.

Ауқым (coverage)

Іріктеме шеңберіне ену шартын қанағаттандыратын элементтердің пайыздық үлесі. Ауқым жеткіліксіз болса, нәтиже бұрмалануы мүмкін.

Бағалау дәлдігі және сенімділік

Бағалау дәлдігі — зерттеу нәтижесінің қателік деңгейі; ол әдетте сенімділік интервалының мөлшерімен сипатталады. Іріктеменің сенімділігі — бағалаудың нақты мәнге жақын болуы. Маңызды шешімдер (қаржы, жұмыс орындары, стратегиялық жоспар) зерттеу нәтижесіне тәуелді болса, дәлдік талабы жоғары болуы керек.

Іріктеме әдістерінің негізгі топтары

Іріктеме әдістері екі үлкен топқа бөлінеді: ықтималды (кездейсоқ) және ықтималды емес (кездейсоқ емес).

Ықтималды (кездейсоқ) іріктеме

Бас жиынтықтың әрбір мүшесінің іріктемеге ену ықтималдығы нөлден үлкен және бағаланатын болады. Мұндай іріктеме көбіне репрезентативтірек, әрі іріктемелік қатені ықтималдық тұрғысынан есептеуге мүмкіндік береді.

Мысал: Университет студенттерінің тізімі жасалып, әр студентке нөмір беріледі. Кездейсоқ таңдау арқылы сауалнамаға қатысатындар анықталады.

Ықтималды емес (кездейсоқ емес) іріктеме

Қай элементтің іріктемеге ену ықтималдығын нақты бағалау қиын. Көп жағдайда мұндай іріктемелер зерттеушінің пайымы мен ыңғайлылыққа сүйенеді; бұл дәлдікке қауіп төндіруі мүмкін.

Кездейсоқ емес іріктеменің түрлері

1) Еркін (ыңғайлылық) іріктеме

Элементтер алдын ала жоспарсыз, стихиялы түрде таңдалады. Әдіс қарапайым әрі шығыны аз, бірақ негізгі кемшілігі — дәлдігі төмен.

Мысал: Теледидар арнасы көрермендерден алкоголь мен темекі жарнамасына тыйым салу туралы пікір білдіруді сұрайды. Көпшілік пікірі басым деп қабылданады, алайда ол жалпы халықты міндетті түрде көрсете бермейді.

2) Әдейі (мақсатты) іріктеме

Зерттеуші элементтерді мақсатқа сай әдейі таңдайды. Бұл тәсіл белгілі бір құбылысты тереңірек түсінуге көмектескенімен, жалпы популяцияға тікелей жалпылау әрдайым дұрыс болмауы мүмкін.

Мысал: Сайлауда ықтимал жеңімпазды зерттеуші таңдаған ұзақ мерзімді болжам жасай алатын адамдар тобының пікіріне сүйеніп бағалау.

3) Квоталық іріктеме

Іріктемедегі үлестер популяциядағы үлестерге сәйкес болуы тиіс (мысалы, курс/жас/жыныс құрылымы). Құрылымды сақтауға көмектеседі, бірақ таңдау ішкі деңгейде кездейсоқ болмаса, бұрмалану қаупі сақталады.

Мысал: 10 000 студенттің 20%-ы 1-курста, 20%-ы 2-курста, 30%-ы 3-курста, 30%-ы 4-курста оқыса, 1000 адамнан сауалнама алғанда дәл осы қатынастар сақталады.

4) Типтік іріктеме

Мәліметтер белгілі бір типтік элементтерден немесе халықтың белгілі бір категориясынан жиналады.

Мысал: Зерттеуге тек студенттер, тек зейнеткерлер немесе жұмыс істемейтін әйелдер қатысады.

Кездейсоқ (ықтималды) іріктеменің түрлері

1) Қарапайым кездейсоқ іріктеме

Жиынтықтың барлық элементтерінің іріктемеге түсу мүмкіндігі бар. Таңдау лотерея секілді кездейсоқ сандар арқылы жүргізіледі. Кейде тәжірибеде «әрбір үшінші» немесе «әрбір бесінші» адамды сұрау сияқты тәсілдер де қолданылады.

Дисперсияны түсіндіретін қысқа жазба

Іріктеме көрсеткіштерін бақылау үшін бас жиынтықтың дисперсиясы сияқты сипаттамалар есептеледі. Қарапайым түрде дисперсия — көрсеткіштің орташа мәннен ауытқулары квадраттарының орташа шамасы.

D = Σ(xᵢ − x̄)² / n

2) Топтық (кластерлік) және жүйелі іріктеме

Алдымен адамдар (немесе объектілер) әртүрлі категорияға бөлінеді, кейін әр топ ішінде қарапайым іріктеу жасалады. Маркетингтік зерттеулерде жүйелі іріктеу жиі кездеседі: тізімнен әрбір k-шы элемент алынады.

Мысал: 20 адамнан 5 адам таңдау керек болса, іріктеу үлесі 20/5 = 4, демек іріктеме аралығы k = 4. Егер бастау нүктесі 1 болса, 1, 5, 9, 13, 17 элементтері алынады. Жүйелі іріктемені құрастыру көбіне оңайырақ.

3) Көп сатылы (панельді) тәсіл

Іріктеу бірнеше рет қатарынан жүргізіліп, бір іріктеме бірліктері уақыт бойынша сақталса, бұл көп сатылы немесе панельді зерттеу ретінде қарастырылады.

4) Стратификацияланған іріктеме

Бас жиынтық өзара қиылыспайтын қабаттарға (страталарға) бөлінеді де, әр қабат ішінде қарапайым кездейсоқ іріктеу жүргізіледі. Бұл тәсіл көптеген жағдайда іріктеме дәлдігін арттырады.

Мысал: Қоғамды әлеуметтік топтарға бөлу; студенттерді білім деңгейі бойынша бакалаврлар мен магистрлерге бөлу.

Территориялық іріктеме

Іріктеме бірлігі ретінде территориялар (аудан, бөлімше, квартал) алынады. Бас жиынтық қиылыспайтын бөлімшелерге бөлінеді де, олардың әрқайсысында кездейсоқ іріктеу жүргізіледі.

Мысал: Тараз қаласындағы отбасылардың шарап тұтынуын бағалау үшін алдымен тұрғын кварталдары, кейін үйлер, одан соң отбасылар кездейсоқ таңдалады. Іріктелген отбасылардан алынған көрсеткіш бүкіл жиынтыққа таратылады. Нақты бір отбасының іріктемеге ену ықтималдығы таңдалған кварталдардың, үйлердің және отбасылардың үлестерінің көбейтіндісі ретінде анықталады.

Іріктеме көлемін анықтау тәсілдері

Іріктеме көлемі ұлғайған сайын, нәтиже әдетте нақтырақ әрі сенімдірек болады. Дегенмен репрезентативтілік тек көлемге ғана емес, іріктеу тәсіліне де тәуелді: қатысушылар тек ыңғайлылық үшін жиналса, іріктеме репрезентативті болмауы мүмкін.

1) Еркін тәсіл («үлкен саусақ» ережесі)

Дәлдік үшін іріктеме бас жиынтықтың шамамен 5%-ын қамтуы керек деген қарапайым қағидаға сүйенеді. Қолдануы оңай, бірақ шығыны жоғары болуы мүмкін.

2) Қоғамдық пікір зерттеулеріндегі стандарт

Көп жағдайда іріктеме 1000–1200 адамнан тұрады — бұл нарықтағы тәжірибелік стандарт ретінде жиі ұсынылады. Алайда бұл тәсіл де қымбатқа түсуі мүмкін.

3) Үлкен қалаларға арналған практикалық шама

1 млн тұрғыны бар қалада кей жағдайларда 500 адамнан сауалнама алу репрезентативті қорытынды жасауға жеткілікті болуы мүмкін (жоба дизайнына тәуелді).

4) Ең дұрыс тәсіл: сенімділік интервалын есептеу

Сенімділік интервалы — белгілі сұрақ бойынша «нақты пайыз» орналасатын ықтимал аралық. Ол деректердің шашырауына (орташа квадраттық ауытқу ұғымына) тәуелді: шашырау ұлғайса, интервал кеңейеді. Маркетингте 95% немесе 99% сенімділік деңгейі жиі стандарт ретінде алынады.

Іріктемелік жоспарды әзірлеу үлгісі (кесте)

Төмендегі үлгі Алматы қаласының кондитерлік нарығындағы көтерме кәсіпорындар мен бөлшек сауда дүкендеріне қатысты іріктемелік жоспардың қалай құрылатынын көрсетеді.

Көрсеткіш	Сипаттамасы
Бас жиынтық	Алматы қаласында кондитерлік бұйымдарды сататын барлық көтерме кәсіпорындар мен бөлшек сауда дүкендері.
Іріктеме бірлігі	Көтерме кәсіпорын немесе бөлшек сауда дүкені.
Іріктеме шеңбері	Алматы қаласы; Статистика агенттігінде тіркелген тиісті көтерме кәсіпорындар және бөлшек сауда дүкендерінің тізімі.
Іріктеме көлемі	«Үлкен саусақ» ережесіне сай: бас жиынтық көлемінің 5%-ы.
Іріктеу әдісі	Ықтималды (кездейсоқ).
Әдіс типі	Жүйелі іріктеу.