Азаматтық заңдылық әрекеті
Азаматтық құқық қағидаларының түсінігі
Азаматтық құқық қағидалары — қоғамдық қатынастарды азаматтық-құқықтық реттеудің негізгі бастаулары. Олар бүкіл азаматтық заңнаманы қамтып, оның ең маңызды қасиеттерін айқындайды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (АК) 2-бабында бұл қағидалар өз көрінісін тапқан.
Азаматтық қатынастарды тікелей реттейтін нақты норма болмаған жағдайда азаматтық құқық қағидалары құқық аналогиясы арқылы қолданылады. Яғни, белгілі бір қоғамдық қатынас азаматтық құқықтың нақты нормасымен реттелмесе, оны реттеу үшін азаматтық заңнаманың негізгі бастаулары — азаматтық құқық қағидалары негізге алынады.
Негізгі қағидалар
- Құқық қатынастарына қатысушы тараптардың заңдық теңдігі.
- Меншікке қол сұқпаушылық.
- Жеке істерге рұқсатсыз араласпау.
- Шарт еркіндігі (келісімнің еріктілік қағидасы) және басқа да қағидалар.
Азаматтық құқық жүйесі: жалпы және ерекше бөлім
Тараптардың заңдық теңдігі қағидасына сүйеніп, мүліктік-құндық және жеке мүліктік емес қатынастарды реттейтін азаматтық-құқықтық нормалар ретсіз түрде емес, белгілі бір жүйеде орналасады. Азаматтық құқық жүйесі объективті түрде қалыптасып, азаматтық құқық пәніне кіретін қоғамдық қатынастардың ерекшеліктеріне негізделеді.
Бұл қатынастардың ортақ белгілері олардың құқықтық реттелуінің біртұтастығын қамтамасыз етсе, жекелеген түрлерінің ерекшеліктері құқықтық реттеудің саралануын (дифференциациясын) айқындайды. Азаматтық құқық жүйесі екі ірі бөлімнен тұрады: жалпы бөлім және ерекше бөлім.
Жалпы бөлім
Пәнінің біртектілігі кез келген мүліктік-құндық және жеке мүліктік емес қатынастарды реттеуде қолданылатын нормаларды бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Осы нормалардың жиынтығы азаматтық құқықтың жалпы бөлімін құрайды. Жалпы бөлім барлық салалық нормалар үшін біріктіруші бастау ретінде қызмет етіп, олардың заңдық мазмұнының ортақ қырларын анықтайды.
Жалпы бөлім, әдетте, азаматтық құқықтың жалпы ережелерін, меншік және өзге заттық құқықтарды, міндеттемелік құқықтың жалпы қағидаларын, сондай-ақ шарт туралы жалпы ережелерді қамтиды.
Ерекше бөлім
Ерекше бөлім міндеттемелердің жекелеген түрлерін, интеллектуалдық меншік құқығын, мұрагерлік құқықты және халықаралық жеке құқық қатынастарын зерделейді. Бұл бөлім нақты құқықтық институттар мен қатынастарды арнайы ережелер арқылы реттеуге бағытталған.
Ерекше бөлім нормалары нақты жағдайларды егжей-тегжейлі реттеп, азаматтық айналымдағы қатынастардың әртүрлі нысандарына бейімделеді.
Азаматтық құқықтың қайнар көздері
Азаматтық құқық нормалары әртүрлі нормативтік құқықтық актілердің баптары арқылы көрініс табады. Осындай актілер азаматтық құқықтың қайнар көздері деп аталады. Ал олардың жиынтығы азаматтық заңнаманы құрайды. АК-нің 3-бабына сәйкес, азаматтық заңнамаға АК және оған сәйкес қабылданған өзге заңдар кіреді.
Қайнар көздердің негізгі түрлері
Нормативтік құқықтық актілер
Заңдар мен заңға бағынышты актілер азаматтық қатынастарды жалпыға міндетті ережелер арқылы реттейді.
Салт-дәстүрлер (іскерлік ғұрыптар)
Азаматтық айналымда қалыптасқан тәртіп ережелері. Кей жағдайларда мемлекет санкциялаған кезде ғана заңдық мәнге ие болады.
Шарт
Тараптардың еркімен жасалатын келісімдер азаматтық қатынастардың мазмұнын айқындайтын маңызды құқықтық құрал болып саналады.
Нормативтік актілердің иерархиясы және азаматтық заңнаманың құрылымы
Азаматтық құқық нормалары заңдарда және өзге нормативтік актілерде бекітіледі. Бұл актілер заңды күшіне қарай қатаң иерархиялық жүйеде орналасады: актінің заңды күші неғұрлым жоғары болса, азаматтық заңнама жүйесіндегі орны да соғұрлым басым болады.
Мұндай құрылымның тәжірибелік маңызы зор. Нормативтік актілердің көптігі және заң шығару техникасындағы кемшіліктер кейде бір мәселенің әртүрлі актілерде әрқалай шешілуіне әкеледі. Мұндай жағдайда заңды күші жоғары акт қолданылады.
Заңдар
Заңдар — мемлекеттік өкілетті жоғарғы органдар қабылдайтын нормативтік актілер. Олар заңға бағынышты актілерге қарағанда жоғары заңды күшке ие. Конституциялық заңдардың ішінде ең жоғары заңды күш Қазақстан Республикасының Конституциясына тиесілі, өйткені ол мемлекеттің Негізгі Заңы болып табылады.
Конституцияда құқықтың әртүрлі салаларының нормалары, соның ішінде азаматтық құқық нормалары да бар.
Азаматтық кодекс және арнайы заңдар
Азаматтық заңнамада салалық кодификацияланған акт ретінде Азаматтық кодекс ерекше орын алады. Ол Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында мүліктік-құндық және жеке мүліктік емес қатынастарды құқықтық реттеуді қамтамасыз етуге бағытталған және азаматтық құқық пәніне кіретін қатынастардың басым бөлігін реттейді.
АК-мен қатар, азаматтық құқық пәніне кіретін қоғамдық қатынастардың жекелеген түрлерін реттейтін арнайы заңдар да қолданылады.
Арнайы заңдарға мысалдар
- «Сақтандыру туралы» заң — сақтандыру ұйымдары мен азаматтар, кәсіпорындар, мекемелер арасындағы, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының өзара қатынастарын реттейді.
- «Патенттік заң» — өнертабыстар, пайдалы модельдер және өнеркәсіптік үлгілерді жасау, құқықтық қорғау және пайдалану саласындағы мүліктік әрі жеке мүліктік емес қатынастарды реттейді.
- Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң — тұтынушылар мен кәсіпкерлер арасында туындайтын қатынастарды реттейді.
Заңға бағынышты актілер ретінде Қазақстан Республикасы Президенті мен Үкіметі шығаратын құқықтық актілер азаматтық заңнама жүйесінде маңызды рөл атқарады.
Азаматтық құқық және халықаралық құқық нормалары
Қазақстан Республикасы халықаралық қауымдастықтың бір бөлігі болғандықтан, азаматтық заңнама халықаралық құқықтың жалпыға танылған қағидалары мен нормаларын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы қатысатын халықаралық шарттарды ескеруі тиіс.
Конституция халықаралық құқықтың жалпыға танылған қағидалары мен нормаларын және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын ұлттық құқықтық жүйенің құрамдас бөлігі ретінде қарастырады. Демек, азаматтық құқық пәніне кіретін қатынастарды реттеу кезінде халықаралық нормалар мен халықаралық шарттарды қолдануға мүмкіндік беріледі.
Іскерлік ғұрыптар және іскер айналым дәстүрлері
Іскерлік ғұрыптар — азаматтық айналымда орныққан тәртіп ережелері. Олар өздігінен азаматтық құқықтың қайнар көзі болып саналмайды. Алайда мемлекет оларды құқықтық акт арқылы санкциялаған жағдайда ғана заңдық күшке ие болып, азаматтық заңнама жүйесіне енгізілуі мүмкін.
АК аясындағы іскер айналым дәстүрі
Қазіргі тәжірибеде іскерлік ғұрыптардың ішінде кәсіпкерлік қызметте қолданылатын іскер айналым дәстүрлері ерекше бөлінеді. АК бойынша, дауды шешу кезінде сот қолдана алатын іскер айналым дәстүрлері — заңнамада немесе шартта көзделмеген, бірақ мазмұны жеткілікті түрде айқын әрі кәсіпкерлік қызметтің белгілі бір саласында кеңінен қолданылатын тәртіп ережелері (мысалы, міндеттемелерді орындау тәртібіне қатысты қалыптасқан дәстүр).
Іскер айналым дәстүрі қандай да бір құжатта бекітілгеніне немесе бекітілмегеніне қарамастан қолданылуы мүмкін.
Сот түсіндірмелері және сот практикасы
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотының Пленумы жалпыланған материалдарды қарап, заңнаманы қолдану жөнінде түсіндірмелер береді. Бұл түсіндірмелер жалпы юрисдикциядағы соттар үшін міндетті болып саналады.
Маңызды шектеу
Пленум қаулылары нормативтік құқықтық актілер емес; олар құқық қолдану актілері болып табылады. Сондықтан олар азаматтық заңнаманың мәнін түсіндіреді, бірақ азаматтық құқықтың жаңа нормаларын жасамайды және азаматтық құқықтың қайнар көзі болып есептелмейді.
Сол сияқты, сот практикасы (бір санаттағы істер бойынша қайталанатын ұқсас шешімдер) және сот прецеденті (нақты істегі шешімді ұқсас жағдайға үлгі ретінде қолдану) да азаматтық құқықтың қайнар көздеріне жатпайды.
Азаматтық заңнаманың әрекеті: уақыт, кеңістік және тұлғалар бойынша
Азаматтық заңнама уақыт ішінде, кеңістікте және қатынасқа түсуші тұлғалар шеңберінде әрекет етеді. Азаматтық құқық нормалары азаматтық құқық пәнін құрайтын қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған. Жалпы ереже бойынша, азаматтық заңдар мен өзге құқықтық актілердің кері күші болмайды.
Уақыт бойынша әрекеті
Заңның уақыт бойынша әрекеті оның күшіне енуі, қолданылуы және күшін жоюымен сипатталады. Көп жағдайда акт ресми жарияланған күннен бастап 10 күн өткен соң күшіне енеді немесе жарияланымда көрсетілген өзге мерзім белгіленеді.
Күшін жою: жаңа акт қабылданған кезде немесе актінің қолданылу мерзімі аяқталған кезде жүзеге асуы мүмкін.
Кеңістік бойынша әрекеті
Нормативтік құқықтық актілер, әдетте, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында қолданылады. Кейбір актілер белгілі бір органдардың немесе ұйымдардың шегінде ғана әрекет етуі мүмкін; мұндай нормалар локальды нормалар деп аталады.
Тұлғалар бойынша әрекеті
Азаматтық заңдардың тұлғалар бойынша әрекеті азаматтық қатынастарға қатысатын барлық субъектілерге таралады: жеке тұлғаларға, заңды тұлғаларға, сондай-ақ шетел азаматтары мен шетелдік заңды тұлғаларға.
Қолдану тәсілі: императивтік және диспозитивтік нормалар
Азаматтық қатынастарды талдауда нормалардың императивтік (міндетті, тараптар келісімімен өзгертуге келмейтін) және диспозитивтік (тараптардың келісімімен нақтыланатын немесе өзгертілетін) сипатына ерекше назар аудару қажет.