Рим клубы - глобальды модельдеу
ХХ ғасыр мәдениеті: біртұтас әлемдік кеңістік және көптүрлілік
ХХ ғасыр мәдениетінің алуандығына қарамастан, ұлттық нормалардың өзара әрекеттесуі мен өзара байытуы нәтижесінде қалыптасатын және дамитын біртұтас жалпыадамзаттық мәдениет туралы айтуға болады. Бұл үдерісті түсіну үшін ХХ ғасыр мәдениетінің негізгі даму бағыттарын, сабақтастық пен дәстүрдің рөлін, қазіргі мәдени дағдарыстың себептері мен одан шығу жолдарын, сондай-ақ бұл құбылыстарды әртүрлі мәдениеттанулық тұжырымдамалар арқылы түсіндіру тәсілдерін қарастыру маңызды.
ХХ ғасыр мәдениетінде екі деңгей үнемі қатар көрінеді: жалпыадамзаттық және ұлттық. Бұл деңгейлер бірін-бірі жоққа шығармайды; керісінше, мәдени байланыс пен келісім арқылы бірін-бірі толықтырады.
Негізгі тенденциялар
- Ізгілендіру (гуманизация) — мәдениеттің адам құқығы мен қадір-қасиетіне бағдарлануы.
- Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы — мәдениеттің материалдық өндіріске терең енуі және техногендік өркениеттің қалыптасуы.
- Мәдени дағдарыс — техникалық қуаттың өсуі мен рухани бағдардың әлсіреуінен туатын қайшылықтар.
Қазіргі гуманизм: элитарлықтан демократиялыққа
Қазіргі мәдениет тенденцияларының бірі — оның ізгіленуі. Ренессанс дәуіріндегі элитарлық сипаттағы гуманизмнен айырмашылығы, қазіргі гуманизм әмбебап сипатқа ие: ол құқықтарды жариялау арқылы әр адамға арналған гуманизм ретінде көрінеді. Бұл — демократиялық гуманизм.
Бұл бағыт әсіресе ХХ ғасырдағы саяси мәдениеттің дамуынан анық байқалады: қоғамдық институттардың, құқықтық нормалардың және азаматтың мәртебесінің күшеюі мәдениеттегі адамға бетбұрысты тереңдете түсті.
Техногендік өркениет және шеттелу құбылысы
Қазіргі заманның тағы бір ірі тенденциясы — мәдениеттің материалдық өндіріске енуі, ғылым мен техниканың қарқынды дамуы және техногендік өркениеттің орнығуы. Техниканы үздіксіз жаңарту материалдық байлықтың тұрақты өсуін қамтамасыз еткенмен, адамды тиімді экономикалық қызметтің құралына айналдыратын жағдайлар да пайда болды.
Шеттелу деген не?
Техника мен ҒТР үдерістері (аспаптар, құралдар, технологиялар) кейде өз жасаушысына қарсы тұрғандай әсер қалдырады: адамның өмірдің табиғи негіздерімен органикалық байланысы үзіліп, мәдени тұтастық бұзылады. Осыдан шеттелу құбылысы туындайды.
Шеттелу — адам қызметінің әртүрлі формалары мен оның нәтижелері адамның үстінен билік жүргізетін, оған қас жеке күшке айналу үдерісі.
Механизмнің көріністері
- Тұлғаның сыртқы күштер алдында дәрменсіздігі.
- Тіршіліктің дерексіздігі туралы түсініктің күшеюі.
- Әлеуметтік міндеттемелердің әлсіреуі және құндылық жүйесіне сенімсіздік.
Ішкі салдарлар
- Жалғыздық сезімі, қоғамдық байланыстардан шет қалу.
- Индивидтің өзін жоғалтуы, өзіндік ерекшеліктің бұзылуы.
- Мәдени тұтастықтың әлсіреуі.
Мәдениеттер арасындағы келісім: бірыңғайландыру емес, өзара түсінісу
Жалпыадамзаттық мәдениеттің қалыптасуын бірыңғайландыру, яғни барлық мәдениеттерді бір ғана құндылықтар жүйесіне күштеп теңестіру деп түсінуге болмайды. Мұнда мәселе аймақтық және ұлттық мәдениеттердің өзара байланысында, олардың арасындағы келісімде.
Келісім — ірі мәдениеттердің «гуманитарлық қарым-қатынасы» туралы ғана мәселе емес. Бұл — жеке тұлғаның өзге мәдени білімдер мен тәжірибелердің рухани әлеміне тартылу тәсілі. Бүгін мәдениеттер арасындағы келісім принципін дамыту рухани дағдарыстың терең қайшылықтарын еңсерудің, экологиялық тұйықтық пен «атомдық түн» қаупін болдырмаудың нақты мүмкіндігі ретінде қарастырылады.
Мәдени айырмашылықтарды бүкіл байлығымен және алуандығымен сақтайтын келісім өзара түсінушілікке және мәдени байланысқа бастайды.
Ғылыми-техникалық прогресті экологияландыру және жаңа этика
Дағдарысты құбылыстарды жеңудің тағы бір маңызды шарты — ғылыми-техникалық прогресті экологияландыру. Бұл бағытты адам, қоғам және қоршаған орта арасындағы байланысты зерттейтін экология мен арнайы экологиялық ғылымдар дамытады. Оларды экожүйелер мен биосфера эволюциясы қызықтырады, ал түпкі мақсаты — адамның экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
А. Швейцердің «жаңа этикасы»
Қазіргі заманның экологияландыру мен прогресті ізгілендіру мәселелерін ұғындыратын тұжырымдамалардың ішінде А. Швейцердің жаңа этикасы ерекше орын алады. Оның негізі — өмірді қандай қасиетінде болса да қастерлеу қағидасы.
Швейцер түсінігінде мәдени дамудың критерийі — қоғам қол жеткізген ізгілендіру деңгейі. Ал дағдарыс — мәдениеттің адамгершілік-гуманитарлық мазмұнын жоғалтуы.
Космизм және биосфералық ойлау
К. Циолковский, А. Чижевский, В. Вернадский сияқты ғалымдардың көзқарастары ХХ ғасыр мәдениетінің бір белгісін — космизмді айқындайды: қазіргі адамның өз өмірінің ғарыштық өлшемін сезінуі.
Биосфералық тұжырымдамалар тірі және өлі табиғаттың тұтастығын, Жердегі космостық үдерістер мен тарихи үдерістердің өзара байланысын қарастырады.
Глобальды проблемалар: ХХ ғасырдың дағдарыс тораптары
Өркениет тағдырына әсер ететін ХХ ғасырдың дағдарыс мәселелері латынның globus — «жер шары» сөзінен шыққан глобальды проблемалар деп аталды.
Негізгі бағыттар
- 1 ҒТП-ның катастрофалық салдарларымен байланысты экологиялық дағдарысты еңсеру (ластану, озон қабатының жұқаруы, парниктік әсер және т.б.).
- 2 Жаппай қырып-жою қаруын қолдану қаупін қоса алғанда, соғысты болдырмау.
- 3 Қайыршылық, ашаршылық, сауатсыздықты жеңу; жаңа шикізат көздерін табу; экономиканың одан әрі дамуын қамтамасыз ету; ҒТР-дың зиянды салдарын шектеу.
Пайда болу себептері (1)
Терең саяси және экономикалық байланыстар арқылы қамтамасыз етілетін қазіргі әлемнің тұтастығы.
Пайда болу себептері (2)
Табиғатты бақылаусыз пайдаланатын адамның экономикалық қуаты.
Пайда болу себептері (3)
Елдер мен мәдениеттер дамуының біркелкі болмауы.
Болашақты пайымдау: футурология және Рим клубы
Қазіргі өркениеттің глобальды проблемаларын бағалауда екі ұстаным байқалады: пессимистік бағыт адамзаттың 30–50 жыл ішінде құруы мүмкін екенін айтады; оптимистік бағыт адамзат туындаған бөгеттерді еңсере алады деп есептейді.
1960–1970 жылдары адамзат болашағы туралы түсініктер мен білімдердің жиынтығы ретінде футурология қалыптасты. Бұл салада 1968 жылы құрылған, әлемнің отыз елінің ғалымдарын біріктірген Рим клубы ерекше танылды. Оның жұмысы глобальды модельдеуге негізделді.
Рим клубының идеалы
- Адамзаттың ең жақсы қасиеттерін қайта жаңғырту.
- Адам мен табиғат үйлесімін күшейту.
- Сананы ояту және ғылыми-техникалық прогреске соқыр сенімнен арылу.
- Жаңа құндылықтарды айқындау және тұрмысты ізгілендіру.
Зерттеулердегі екі бағдар
Әлеуметтік пессимизм (Дж. Форрестер, Д. Медоуз)
Өркениет өсімін шұғыл шектеу, қажеттіліктер құрылымын қайта қарау, экономикалық және экологиялық тұрақтылық шараларын күшейту.
Қатынастар жүйесін өзгерту (М. Мессарович, Э. Пестель, Э. Тоффлер)
Шешім техногендік прогрестің өзінен емес, адам мен социум қатынастары жүйесіндегі түбегейлі өзгерістен ізделуі керек. Негіз — білім, қабілет, бостандық, тәуелсіздік және шығармашылық өзін-өзі дамыту.
Ақпараттық қоғам (Е. Масуда)
Жапон әлеуметтанушысы Е. Масуданың ақпараттық қоғам тұжырымдамасы өркениеттің жаңа типіне өтудің нақты жолдарын ұсынды. Болашақ қоғам — біртұтас ақпараттық желіге негізделген қоғамдық бірлестік: ол адамзатқа ортақ мақсаттарды әзірлеуге және әр адамға өз шығармашылық мүмкіндігін ашуға жағдай жасайды.
Бұл тұжырымдама болашақ мәдениеттің «материалдық денесін» қалыптастырудың бағыттарын айқындайды.
«Үшінші толқын» (Э. Тоффлер)
Э. Тоффлердің «үшінші толқын» тұжырымдамасында индустриялықтан супериндустриялыққа өтумен байланысты даму жолы сипатталады. Бұл үдерістің белгілері: демассификация, дестандарттандыру және тұрақты инновацияға бейімделу.
Бірыңғай мәдениет идеясының бұрмалануы: ХХ ғасырдың екі моделі
Әлемнің тұтастығы қазіргі заманның глобальды қайшылықтарын да тудырады. Дегенмен дәл осы тұтастық — біртұтас жалпыадамзаттық мәдениеттің пайда болуы мен дамуының басты факторларының бірі.
ХХ ғасыр әлемдегі мәдени көптүрлілікті жоққа шығаратын, бірыңғайланған «гуманитарлық дара мәдениет» құрудың екі үлгісін көрсетті:
Модель 1: таптық абсолютизация
Таптық құндылықтарды абсолюттендіруге және сталинизмдегі әлемдік пролетарлық революция идеясына сүйенген модель.
Модель 2: ұлттық үстемдік
Бір ұлттық мәдениеттің, бір ұлттың және бір мемлекеттің үстемдігін бекітуге бағытталған модель (герман фашизмі).
Бұл жағдайларда жалпыадамзаттық мәдениет идеясы не топтық құндылықтармен (таппен) алмастырылды, не мәдениеттің бір бөлігі тұтас мәдениетпен теңестірілді. Соның салдарынан әлеуметтік қозғалыстың бұрмаланған түрлері пайда болып, мәдениет антимәдениетке айналу қаупін бастан өткерді.
Жалпыадамзаттық мәдениет: ең үздік үлгілерге сүйенген ортақ өркениет
Жалпыадамзаттық мәдениет — көркем-поэтикалық, ғылыми және өндірістік қызметтің ең үздік формалары мен үлгілері; әртүрлі халықтар мен ұрпақтар қалыптастырған өмірді және шындықты түсінудің ортақ тәсілдері. Оның негізінде адамзат Жердің біртұтас өркениетін құруға ұмтылады.
Бұл өркениет қандай қағидаларды жоққа шығарады?
- Таптық және нәсілдік өшпенділік.
- Адам мен халықтардың құқықтарын аяққа таптау.
- Сауатсыздық пен қайыршылық.
- Экономикалық және мәдени отаршылдық.