ҚАЗАҚСТАНДА ЗЕЙНЕТАҚЫМЕН ҚАМСЫЗДАНДЫРУ ЖҮЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУ туралы қазақша реферат

Зейнетақымен қамсыздандыру кез келген ел үкіметінің басты назарындағы әлеуметтік мәселелердің бірі. Қазақстан Республикасында азаматтардың қартайғанда әлеуметтік қамсыздандыруға құқығы Конституцияда бекітілген. Қоғамдық қатынастар мен экономикалық жүйе түбегейлі өзгерген кезеңде Қазақстан әлеуметтік қамсыздандырудың жаңа моделін таңдауға мәжбүр болды: патерналистік тәсіл біртіндеп адам дамуының қажеттіліктеріне, саяси реформаларға және нарықтық қағидаттарға бейімделген жүйеге орын берді.

Әлеуметтік қамсыздандыру моделінің ерекшеліктері

Чили тәжірибесіне сүйенген қазақстандық модель сипаты бойынша бірнеше заманауи модельдің белгілерін біріктіреді. Мемлекеттің белсенді қатысуы және жұмыспен қамтуға басымдық беру скандинавиялық модельге (Швеция, Дания, Норвегия) жақын. Сақтандыру қағидаттарының болуы, сондай-ақ әлеуметтік жауапкершіліктің мемлекет, жұмыс беруші және қызметкер арасында бөлінуі консервативтік-корпоративтік (Германия, Франция, Италия) және либералды (АҚШ, Канада, Ұлыбритания) модельдерге тән. Ал әлеуметтік саясаттың экономикалық өсуге тәуелділігі Шығыс Азия моделіне (Жапония, Оңтүстік Кореяның 1980-жылдарға дейінгі тәжірибесі) ұқсас.

Қазақстандағы қазіргі зейнетақы жүйесі: бастау және мақсат

Қазіргі зейнетақы жүйесі 1997 жылдан бастау алады: Үкімет зейнетақымен қамсыздандыру жүйесін реформалау тұжырымдамасын мақұлдап, «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заң қабылданды. Реформа капитал нарығын дамыту және жекешелендіру сияқты экономикалық стратегиялармен қатар жоспарланды.

Қайта құрудың негізгі мақсаты — қаржылық тұрақты, дербестендірілген жарналарға негізделген және еңбек үлесімен өлшенетін әділ жүйе қалыптастыру. Ұзақ мерзімді мақсат — төлемдері белгіленген ынтымақты жүйеден аударымдары нақты жинақтаушы жүйеге кезең-кезеңімен өту. Дүниежүзілік банктің актуарлық есептеулері бойынша, бұл өтпелі кезең 2043 жылға қарай аяқталады: сол уақытта зейнетақы төлемдерінің негізгі бөлігі міндетті дербес жинақтау шоттарындағы, капитал нарығында инвестицияланатын жинақтардың есебінен жүзеге асуы тиіс.

Нарықтың көрсеткіштері және жинақтаушы сегменттің дамуы

Қазіргі таңда зейнетақы қызметі нарығында 11 жинақтаушы зейнетақы қоры жұмыс істейді. Салымшылардың дербес зейнетақы шоттарының саны 8,2 млн-ға жетті. Міндетті зейнетақы жарнасын тұрақты төлейтіндердің саны 5,6 млн адамды құрайды — бұл жұмыспен қамтылғандардың шамамен 67%-ы (1999 жылмен салыстырғанда 1,5 есеге көп).

Зейнетақылық сақтандыру және аннуитеттер

Қазақстанда өмір сүру ұзақтығына қарамастан, зейнет жасына жеткеннен кейін сақтандырылған адамға аннуитет төлеуді көздейтін зейнетақылық сақтандыру да кезең-кезеңімен енгізілуде. 2007–2011 жылдары аннуитет шартын жасаған салымшылар саны 300 есеге (29 шарттан 6,5 мың шартқа дейін), ал аннуитеттер бойынша жинақталған сыйақылар көлемі 500 есеге (32 млн теңгеден 15,8 млрд теңгеге дейін) өсті.

Дағдарыс сабақтары және мемлекеттік кепілдіктер

2008 жылы басталған жаһандық қаржы-экономикалық дағдарыс көптеген елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына әсер етті. Қазақстан дағдарыс ықпалын ескере отырып, қаржы жүйесін сауықтыру шараларымен қатар, әлеуметтік тұрғыдан әлжуаз топтардың өмір сүру деңгейін төмендетпеу үшін алдын алу қадамдарын қарастырды.

Дағдарысқа қарсы маңызды шаралардың бірі — зейнетақы төлеміне құқық туындаған сәтте (зейнетке шығу кезінде) инфляция деңгейін ескере отырып, міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік беру. Сонымен қатар, мемлекет реформаға дейін зейнетақы алу құқығы қалыптасқан 1 млн 735 мың зейнеткерге ынтымақты зейнетақы төлеу бойынша міндеттемелерін орындауды жалғастырып келеді.

Төлемдердің жеткіліктілігі: ауыстыру ставкасы және өсім

Реформаның алғашқы жылдарында орташа зейнетақының табысты алмастыру (ауыстыру) ставкасы кеңес кезеңімен салыстырғанда төмендеді (1991 жылы — 42,8%, 2001 жылы — 34,2%). Алайда 2005 жылы базалық зейнетақының енгізілуі және кейінгі жылдардағы жыл сайынғы 25–30% мөлшеріндегі өсімдер нәтижесінде, ынтымақты жүйедегі зейнеткерлердің ауыстыру ставкасы 2011 жылы 46,1%-ға жетті. Бұл көрсеткіш Халықаралық еңбек ұйымының ұсынымдарына сәйкес келеді.

Шешілмеген мәселелер және кешенді талдау

Оң үрдістерге қарамастан, зейнетақымен қамсыздандыру жүйесінде қаржылық тұрақтылық, сенімділік, төлемдердің жеткіліктілігі және әлеуметтік тиімділікке қатысты жүйелі мәселелер сақталып отыр. Осыған байланысты Экономикалық даму және сауда министрлігі Ұлттық банкпен бірлесіп қолданыстағы жүйенің жай-күйіне кешенді талдау жүргізу және оны одан әрі жетілдіруге қажетті әдістемелерді айқындау жұмыстарын бастады.

Сонымен қатар, Қазақстан Үкіметі мен Дүниежүзілік банк арасындағы бірлескен зерттеулер бағдарламасы аясында зейнетақы жүйесінің барлық деңгейлері бойынша актуарлық есептер жүргізу және жетілдіру жөнінде ұсынымдар әзірлеу үшін Дүниежүзілік банк сарапшылары тартылды.

Жетілдіру бағыттары: параметрлік өзгерістер және қамтуды кеңейту

Қазақстанның 2020 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспарында әлеуметтік қорғау жақын онжылдықтағы негізгі басымдықтардың бірі ретінде белгіленген. Сондықтан базалық және ынтымақты деңгейлерде зейнетақы төлемдерін арттыру тетіктерін әзірлеу өзекті болып қала береді. Жоспарланған шараларға сәйкес, тиісті шешімдер қабылданғаннан кейін базалық зейнетақы мөлшері 2015 жылға қарай ең төмен күнкөріс деңгейінің 60%-ына жеткізілуі, ал ынтымақты зейнетақы төлемдерінің жыл сайын инфляция деңгейіне сай міндетті түрде индекстелуі көзделді.

«Жұмыспен қамту – 2020» және өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды жүйеге тарту

Үкімет 2011 жылдың наурызында бекіткен «Жұмыспен қамту – 2020» бағдарламасы аясында тұрғындарды жинақтаушы зейнетақы жүйесімен қамтуды кеңейту жоспарланды. Бағдарлама өз бетінше жұмыспен қамтылғандар, жұмыссыздар және табысы төмен азаматтарды нәтижелі жұмыспен қамтуға жәрдемдесумен бірге, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды жинақтаушы зейнетақы жүйесіне тартуды да мақсат етті.

Инвестициялық саясат: портфельдер және тәуекел

Жинақтаушы қорлардың инвестициялық мәселелері құнды қағаздар нарығының дамуымен тікелей байланысты: зейнетақы активтерінен тұрақты инвестициялық табыс алу көбіне портфельдік инвестициялар арқылы мүмкін. Осыған байланысты қорлар қаржылық құралдар құрылымы мен тәуекел деңгейі бойынша ерекшеленетін бірнеше инвестициялық портфельдерді (мысалы, консервативтік және теңгерімді) қалыптастыруға бағыт алды.

Төлем тетіктері және аннуитеттерді кеңейту

Жинақтаушы қорлардан төлем жасау тетіктерін жетілдіру және аннуитеттер нарығын дамыту аяқталғаннан кейін аннуитеттерді кеңірек қолдану, оның ішінде бірлескен аннуитет түрлерін енгізу жоспарланды. Сондай-ақ жинақтаушы қорлардан төлем жасау тәртібіне де бірқатар өзгерістер енгізу көзделді.

Қорытынды

Қазақстанның зейнетақы жүйесін дамытудың келешек перспективалары ұлттық экономиканың шикізат моделінен индустриялық-инновациялық моделіне өтуімен тығыз байланысты. Бұл үдеріс қоғам мен мемлекеттің тыныс-тіршілігінің көптеген салаларын жаңартуды талап етеді. Ұзақ мерзімді басымдық ретінде мемлекеттік шығыстарды жоспарлауда халықтың тұрақты өсуі, өмір сүру деңгейінің артуы және әл-ауқатының нығаюы жетекші бағыт болып қала береді.