Бюджет жүйесін шешу жолдары
Кіріспе
Бюджет — мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық процестерді реттеудегі негізгі тетіктерінің бірі.
Бюджет — ақшалай қатынастар жүйесі. Мемлекет әлеуметтік-экономикалық үдерістерді реттей отырып, экономикалық міндеттерге, материалдық мүмкіндіктерге және реттеу тәжірибесіне байланысты өзгеріп отыратын әдістер мен құралдар кешенін қолданады. Экономиканың ішкі тепе-теңдігіне қол жеткізуде көбіне бюджеттік реттеу құралдары тиімді нәтиже береді. Осы тұрғыдан алғанда бюджет экономикалық ықпал ету әдісі ретінде экономикалық өсуді ынталандырады.
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексінің 4-бабына сәйкес: бюджет — мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруды қаржылық қамтамасыз етуге арналған орталықтандырылған ақша қоры.
Бюджеттің нысаны — қаржылық жоспар, материалдық негізі — орталықтандырылған қор, экономикалық негізі — жалпы экономикалық қатынастар, ал заңнамалық бекітілуі — заң арқылы жүзеге асады.
«Бюджет» ұғымының негізгі қырлары
- Өз алдына дербес экономикалық категория.
- Мемлекеттің ақша қаражаттарының орталықтандырылған қоры.
- Экономиканы реттеуге арналған құрал (бюджеттік механизм арқылы).
- Мемлекеттің негізгі қаржы жоспары.
- Бюджеттік қатынастарға қатысушылар үшін міндетті түрде орындалатын заң.
Бюджет экономикалық қатынастарға негізделгендіктен, ол объективті сипатқа ие. Бюджеттік саланың болуы адамдардың субъективті пікірімен анықталмайды; ол қоғамдық өндірістің дамуына қажетті орталықтандырылған ресурстарға, мемлекеттің табиғаты мен функцияларынан туындайтын объективті қажеттіліктерге тікелей байланысты.
1. Мемлекеттік бюджет механизмі
1.1 Мемлекеттік бюджет ұғымы
Мемлекеттік бюджет — экономикалық қатынастардың жиынтығы ретінде объективті сипатта болады. Мемлекет шаруашылықтың басым салаларын қаржыландыруға, бүкіл қоғам ауқымында әлеуметтік-мәдени іс-шараларды өткізуге, қорғаныс міндеттерін шешуге және мемлекеттік басқарудың жалпы шығындарын жабуға қажетті орталықтандырылған ресурстарды қалыптастырады.
Осыған байланысты мемлекеттік бюджет құнды бөлудің ерекше бөлігі ретінде арнайы қоғамдық міндеттемелерді орындауға қызмет етеді және жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталады.
1.2 Қазақстан Республикасының бюджеті және құрылымы
Қазақстанда бюджет жүйесінің қалыптасуы мен жаңартылуы бірнеше кезеңді қамтыды. 1991 жылы қабылданған «Бюджет жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы бюджет жүйесін қайта ұйымдастырудағы маңызды құжат болды. Ол бюджет қалыптастырудың негізгі қағидаларын, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалардың салық төлеу, өзге де төлемдер жасау және бюджеттен қаржы бөлу мәселелеріндегі бюджет қатынастарын айқындады.
Аталған заңның негізгі ұстанымы — бюджет жүйесінің құрамдас бөліктерінің: республикалық және жергілікті бюджеттердің дербестігі.
Облыстық, қалалық, аудандық, қалалардағы аудандардың, поселкелік, селолық және ауылдық бюджеттер жергілікті бюджеттер қатарына жатқызылды.
1.3 Шетелдердегі мемлекеттік бюджетті ұйымдастыру
Әртүрлі елдерде мемлекеттік бюджет жүйесін ұйымдастырудың өз ерекшеліктері бар. Дегенмен, жалпы алғанда бюджет — мемлекеттік міндеттерді орындауға қажетті ресурстарды шоғырландыру және оларды қоғамдық басымдықтарға сай бөлу арқылы экономикалық және әлеуметтік саясатты іске асырудың әмбебап құралы.
2. Қазақстан Республикасының 2008–2010 жылдардағы бюджет жүйесін ұйымдастыру
2.1 Мемлекеттік бюджеттің кірістерді толықтырудағы және шығыстарды қаржыландырудағы рөлі
Мемлекеттік бюджет қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландырудың негізгі арнасы ретінде кірістерді жинақтау және шығыстарды жоспарлау арқылы әлеуметтік-экономикалық міндеттердің орындалуына ықпал етеді. Бұл үдеріс бюджеттік механизм арқылы жүзеге асырылады және экономиканы реттеу функциясын күшейтеді.
2.2 2008–2010 жылдардағы бюджеттің атқарылуын талдау
2008–2010 жылдардағы бюджет атқарылуын талдау кірістердің қалыптасу құрылымын, шығыстардың басым бағыттарын және мемлекеттік міндеттемелердің орындалу деңгейін бағалауға мүмкіндік береді. Бұл кезеңдегі талдау бюджет саясатының тиімділігін арттыру үшін негіз болады.
2.3 Қазақстандағы мемлекеттік бюджеттің орны мен рөлі
Қазақстандағы мемлекеттік бюджет мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатын іске асыруда шешуші орын алады. Ол қоғамдық игіліктерді қаржыландыруды қамтамасыз етіп қана қоймай, экономикалық өсуді ынталандыру, әлеуметтік тұрақтылықты қолдау және өңірлік даму теңгерімін жақсарту міндеттерін де атқарады.
3. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бюджеттің даму мәселелері және оларды шешу жолдары
3.1 Мемлекеттік бюджет механизмінде кездесетін мәселелер
Бюджеттік механизмді жетілдіру қажеттілігі кірістер базасының тұрақтылығы, шығыстардың нәтижелілігі және қаржылық жоспарлаудың сапасы сияқты факторлармен байланысты. Мемлекеттік міндеттемелердің тиімді орындалуы үшін бюджеттік үдерістердің ашықтығы мен жауапкершілік қағидалары ерекше маңызға ие.
3.2 Бюджет жүйесін шешу жолдары
Бюджет жүйесін жетілдірудің негізгі бағыттары ретінде жоспарлау мен бақылауды күшейту, ресурстарды басымдықтарға сай бөлуді нақтылау және бюджеттік тәртіпті нығайту қарастырылады. Бұл шаралар бюджет құралдарының экономикалық және әлеуметтік қайтарымын арттыруға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік бюджеттің қаржылық қатынастар ретіндегі ерекшеліктері
- Бюджеттік қатынастар үлестірушілік сипатқа ие.
- Қатынастар ақшалай нысанда жүзеге асырылады.
Қорытынды
Мемлекеттік бюджет — мемлекеттің функциялары мен міндеттерін орындауға бағытталған орталықтандырылған ақша қоры әрі экономиканы реттеудің пәрменді құралы. Қазақстанда бюджет жүйесінің құқықтық негізі 1991 жылдан бері кезең-кезеңімен жаңартылып, 1995 жылғы конституциялық өзгерістер, нарықтық экономикаға көшу, Салық кодексінің қабылдануы және қазынашылық органдардың құрылуы арқылы институционалдық тұрғыдан күшейтілді. Нәтижесінде бюджет жүйесінің дербестігі, жоспарлау және бақылау тетіктері мемлекеттік қаржы басқарудың басты тіректеріне айналды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі (4-бап).
- «Бюджет жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (1991 ж., 17 желтоқсан).
- «Бюджеттік жүйе туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (1996 ж., 24 желтоқсан).
- Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995 ж., 30 тамыз).