Экономикалық өсудің факторлары
Экономикалық өсудің сапасы: әлеуметтік бағдар және өлшемдер
Экономикалық теорияда экономикалық өсудің сапасы ұғымы көбіне өсудің әлеуметтік бағытталуының күшеюімен байланыстырылады. Яғни өсім тек өндіріс көлемінің артуымен ғана емес, халықтың өмір сүру деңгейі мен мүмкіндіктерінің кеңеюімен өлшенеді.
Сапаны сипаттайтын негізгі көрсеткіштер
- Материалдық әл-ауқаттың жақсаруы
- Адамның бос уақытының көбеюі
- Әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейінің жоғарылауы
- Адам капиталына инвестицияның өсуі
- Еңбек және өмір жағдайларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету
- Жұмыссыздар мен еңбекке қабілеті жоқтарды әлеуметтік қорғау
- Еңбек нарығында ұсыныс ұлғайған жағдайда толық жұмыспен қамтуды қолдау
Экономикалық өсудің факторлары
Экономикалық өсудің факторлары — өндірістің нақты көлемін, сондай-ақ оның тиімділігі мен сапасын арттыратын құбылыстар мен процестердің ықпалы. Ықпалына қарай олар тікелей және жанама факторларға бөлінеді.
Тікелей факторлар
- Еңбек ресурстары саны мен сапасының өсуі
- Негізгі капитал көлемінің ұлғаюы және сапалық құрамының жақсаруы
- Өндірісті ұйымдастыруды жетілдіру және технологияның жаңаруы
- Пайдаланылатын табиғи ресурстар саны мен сапасының артуы
- Қоғамдағы кәсіпкерлік қабілеттің күшеюі
Жанама факторлар
Қазақстан үшін: өсудің тиімділігі мен сапасы
Қазақстан үшін экономикалық өсудің тиімділігі мен сапасы — өзекті мәселе. Ұзақ уақыт бойы елдің экономикалық дамуының нәтижесі көбіне жалпы қоғамдық өнімнің сандық өсім қарқынымен бағаланды.
Бұрын кәсіпорындардың болуы мен дамуы іс жүзінде олардың өнімді сатудан түскен табысы есебінен шығындарын өтеу қабілетіне тікелей байланысты бола бермеді. Мұны тиімділікке тәуелсіз сыртқы қаржыландыру көздерінің және еңбек пен капиталдың шекті өнімділігімен толық байланыспаған табыстарды бөлу жүйесінің болуы түсіндіреді.
Қазіргі экономикалық саясаттың негізгі мақсаты — шетел инвестициясы мен ішкі жинақтың жоғары деңгейіне, сондай-ақ экономиканың ашықтығына сүйене отырып, тұрақты экономикалық өсімге қол жеткізу.
Өсу қарқыны
Дамыған елдерде экономикалық өсудің стандартты деңгейі жылына орта есеппен 2–4,5%.
Жұмыспен қамту
Қолайлы жұмыссыздық деңгейі 2–3% деп саналады, ал іс жүзіндегі диапазон жиі 3,5–8,5%.
Баға тұрақтылығы
Тұрақтылыққа инфляция жылына 1–2% болса жақындауға болады, бірақ практикада ол көбіне 5–10% деңгейіне дейін жетеді.
Экономикалық теория нені зерттейді?
Әрбір қоғамда адамның қажеттіліктері шексіз, ал оларды қанағаттандыратын экономикалық игіліктер мен ресурстар шектеулі. Сондықтан экономикалық теория шектеулі ресурстарды өндіру, бөлу, айырбастау және тұтыну үдерістерінде қалай ұтымды орналастырып, жеткізу керектігін зерттейді.
Натуралды және тауарлы шаруашылық
Натуралды шаруашылық
Қоғамдық өндірістің бастапқы нысаны — натуралды шаруашылық. Бұл жүйеде еңбек өнімдері өндірушілердің өз қажеттіліктерін өтеуге тікелей бөлініп, тұтынылады.
Натуралды өндіріс формасы экономикалық үдерістерді тежейді: сыртқы байланыстарды шектейді, шаруашылықты тұйық етеді, тұрақтылық жоғары болғанымен, өсу қарқыны баяу. Мұндай құбылыс бүгінгі күні де, әсіресе дамушы елдерде, кездеседі.
Жалпы алғанда, натуралды шаруашылық тарихи тұрғыда тауарлы шаруашылықпен қатар дамыды.
Тауарлы шаруашылық және тауар өндірісі
Натуралды шаруашылықпен салыстырғанда тауарлы шаруашылық анағұрлым күрделі әрі оған қарама-қарсы. Мұнда адамдардың экономикалық қатынастары нарық арқылы, еңбек өнімдерін сатып алу–сату процесінде көрінеді.
Тауарлы өндіріс — өнім өндіруші тауарды өз тұтынуы үшін емес, нарыққа шығарып сату үшін өндіретін өндіріс.
Өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншікке негізделген тауарлы шаруашылықтың даму сипаты нарықтың дамуымен тығыз байланысты.
Қорытынды ой
Экономикалық өсудің сапасы — тек көрсеткіштердің өсуі емес, адамның өмір сапасын арттыратын институционалдық, әлеуметтік және технологиялық өзгерістердің үйлесімді нәтижесі. Осы тұрғыдан факторларды дұрыс айқындау және ресурстарды тиімді бөлу экономикалық саясаттың өзегіне айналады.