Қазақша рефераттар

ГМО азықтарын пайдаланудың зияны

Генетикалық модификацияланған организмдер (ГМО): пайдасы мен зияны

ГМО — гендік кодына басқа ағзадан алынған гендер енгізілген тірі организмдер. Мұндай өзгерістер өсімдіктің немесе жануардың белгілі бір қасиетін күшейтуге бағытталады: зиянкестерге төзімділік, аязға шыдамдылық, ұзақ сақталу, өнімділікті арттыру және т.б.

Қарапайым мысалдар

  • Кейбір тәжірибелерде картопқа зиянкестерге төзімділік беру үшін басқа ағзалардың гендері енгізіледі. Нәтижесінде колорад қоңызы сияқты жәндіктерден қорғаныс күшеюі мүмкін.
  • Кейбір қызанақ түрлерін суыққа төзімді ету үшін өзге түрлерден гендік фрагменттер қолданылғаны туралы деректер кездеседі. Мақсат — аязды өңірлерде өсіру мүмкіндігін кеңейту.
  • Жемістердің біркелкі пішінді, сыртқы түрі тартымды және ұзақ сақталатын болуы да селекциямен қатар биотехнологиялық тәсілдер арқылы күшейтілуі мүмкін.
  • Күрішке А дәруменінің (провитамин А) түзілуіне ықпал ететін гендерді енгізу идеясы тағамдық тапшылықтың алдын алуға бағытталған жобаларда қарастырылады.

Неге ГМО жасалады?

ГМО технологияларының негізгі уәжі — ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру және аштық қаупін азайту. Ғалымдар белгілі бір қасиеттері бар жаңа сорттарды қысқа уақытта алуға тырысады: зиянкестерге төзімділік, климатқа бейімделу, өнімнің сақталуын жақсарту.

Пайдасы ретінде жиі айтылатын тұстар

  • Зиянкестерден болатын өнім шығынын азайту.
  • Аязға, құрғақшылыққа және басқа да стресс-факторларға төзімділікті арттыру.
  • Сақталу мерзімін ұзартып, тасымалдауға төзімділікті күшейту.
  • Қоректік құндылықты арттыруға бағытталған биофортификация жобалары.

Сапа туралы сұрақ

Тұтынушылар арасында «сыртқы түрі керемет, бірақ дәмі әлсіз» деген пікір жиі айтылады. Алайда дәм мен хош иіс тек генетикалық өзгеріске ғана емес, сортқа, пісу деңгейіне, сақтау мен тасымалдау шарттарына да байланысты.

Маңыздысы: сыртқы келбет пен ұзақ сақталу — нарық талаптары; бұл қасиеттер кейде дәстүрлі селекция арқылы да, биотехнологиялық тәсілдер арқылы да күшейтілуі мүмкін.

Қауіптері туралы негізгі уәждер

Бұл тақырыпта пікірталас көп. Қауіптің бір бөлігі геннің жасушада қай жерге және қалай орналасатынымен, сондай-ақ енгізу әдістерімен байланысты деп түсіндіріледі. Кейбір көзқарастар бойынша, геномға араласу күтпеген жанама әсерлерге алып келуі мүмкін: жаңа ақуыздардың түзілуі, уыттылық ықтималдығы немесе аллергиялық реакциялардың пайда болуы.

Ген енгізу тәсілдері (мәтіндегі сипаттама бойынша)

1) Биобаллистикалық әдіс («гендік пушка»)

Жасушаға гендер жабыстырылған микробөлшектер (мысалы, алтын бөлшектері) «атылады». Мәтіндегі уәж бойынша, бұл тәсілде енгізілген гендердің нақты саны мен орналасуын толық бақылау қиын болуы мүмкін.

2) Плазмидалар арқылы енгізу

Ген тасымалдаушы ретінде плазмида қолданылып, кейде бактериялар көмегімен жеткізіледі. Мәтінде бұл тәсіл «кең таралған әрі қауіпті» ретінде сипатталады және плазмидалардың тұқым қуалауы туралы пікір келтіріледі.

ГМО және селекция: айырмашылық неде?

Кейбір зерттеушілер трансгенизацияны «жеделдетілген селекция» ретінде қарастырады. Алайда бастапқы мәтінде селекция, әдетте, туыс түрлер мен сорттарды будандастыру арқылы жүретіні айтылып, ал ГМО кезінде бір-бірінен алыс түрлер арасындағы гендердің енгізілуі (мысалы, өсімдік пен жануар гені) табиғаттағы қалыпты шағылысу шектерінен тыс екені атап өтіледі.

Селекция (дәстүрлі тәсіл)

Туыс ағзалардың сорттары мен тұқымдарын шағылыстыру арқылы қажетті қасиетті ұрпақтан сұрыптап алу. Мысалы, картоптың әртүрлі сорттарын будандастыру.

Трансгенизация (гендік инженерия)

Қажетті генді тікелей енгізу арқылы ағзаның қасиетін өзгерту. Мәтіндегі негізгі уәж — бұл тәсіл түрлер арасындағы биологиялық тосқауылдарды айналып өтуі мүмкін.

Қауіпсіздік пен бақылау мәселесі

Қауіпсіздікті тексеру мен регуляциялау мәселесі жиі талқыланады. Бастапқы мәтінде ГМО және трансгенді өнімдердің қауіпсіздігін бағалау кейде өндіруші тарапынан қаржыландырылатыны, бұл толық объективтілікке күмән тудыруы мүмкін екені айтылады.

Мәтінде келтірілген ықтимал зияндар (жинақ)

  • Аллергиялық реакциялардың күшеюі туралы пікір.
  • Асқазан-ішек жолының сілемейлі қабатына әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылық.
  • Зат алмасудың бұзылуы және иммундық жүйеге ықпал етуі мүмкін деген тұжырым.
  • Мутациялық өзгерістер мен ісік аурулары туралы қауіп уәждері.

Сауалнама: студенттердің білімі мен көзқарасы

Гендік модификацияланған өнімдер туралы студенттердің білімі мен көзқарасын анықтау мақсатында 1–4 курс студенттері арасында сауалнама жүргізілген. Сауалнама төмендегі сұрақтарды қамтыған:

Сауалнама сұрақтары

  1. Жасы
  2. Жынысы
  3. Гендік модификацияланған өнімдер туралы не білесіз?
  4. ГМ өнімдерін қолдануды қолдайсыз ба?
  5. Газет-журналдардан гендік модификацияланған өнімдер туралы оқыдыңыз ба?
  6. Сатып алған азық-түліктің сақталу мерзімі мен маркасына мән бересіз бе?
  7. Гендік модификацияланған азық-түлікті арзан болғаны үшін аласыз ба?
  8. Тамақ өнімдерінің сапасын бақылайтын мемлекеттік қызметтер туралы не білесіз?
  9. Гендік модификацияланған өнімдер туралы көбірек білгіңіз келе ме?
  10. Гендік модификацияланған өнімдерді қаншалықты зиян деп санайсыз?

Қорытынды

Гендік модификацияланған өнімдер — ХХ ғасыр биологиясындағы ірі жетістіктердің бірі ретінде аталады. Дегенмен негізгі сұрақ ашық күйінде қалады: бұл өнімдердің адам ағзасына ұзақ мерзімді әсері қандай? Сондықтан ақпараттың сапасына, тәуелсіз зерттеулерге және қауіпсіздік бақылауының ашықтығына мән беру маңызды.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Красовский О.А. Генетически модифицированная пища: возможности и риски. Человек, 2002, № 5, 158–164.
  2. Поморцев А. Мутации и мутанты. Факел, 2003, № 1, 12–15.
  3. Чечилова С. Трансгенная пища. Здоровье, 2000, № 6, 20–23.
  4. Поморцев А. Мутации и мутанты. Факел, 2003, № 1, 12–15.

Авторлар туралы мәлімет

Қостанай қаласы, А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті, Агро-биологиялық факультеті, биология және химия кафедрасы.

Аға оқытушы: Рамазанова Күнсұлу Қабиденқызы. Динара Қайратқызы.