Гендердің экспрессиялануына әсер етуі
Теломералардың негізгі қызметтері
Теломералар — хромосомалардың ұштарында орналасқан құрылымдар. Олар генетикалық материалдың тұтастығын сақтауға, жасушалық бөлінуді реттеуге және кейбір гендердің белсенділігіне әсер етуге қатысады.
1) Механикалық қызметі
- Теломералар хромосомаларды ядро матриксіне бекітеді.
- Теломералар хромосоманың хроматидаларының ұштарын бір-бірімен байланыстырып, құрылымдық тұрақтылықты күшейтеді.
2) Тұрақтандырушы қызметі
Теломералардың тұрақтандырушы рөлі жасушада теломеразаның бар-жоғына байланысты әртүрлі көрінеді.
Теломераза бар жағдайда
Теломералар ДНҚ-ның кодтаушы бөліктерін толық репликацияланбай қалудан қорғайды.
Теломераза жоқ жағдайда
Теломералар үзілген хромосома ұштарының қалпына келуіне көмектесіп, оларды тұрақтандырады.
3) Ген экспрессиясына әсері
Теломераға жақын орналасқан гендердің экспрессиясы, әдетте, төмен болады. Бұл құбылыс транскрипциялық үнсіздік немесе сайленсинг (gene silencing) деп аталады.
Теломерлер айтарлықтай қысқарғанда, олардың жанындағы кейбір гендер белсенуі мүмкін. Мысалы, Rap1 немесе TFR1 гендерінің активтенуі байқалуы ықтимал.
4) «Есептеу» қызметі (репликометр)
Теломерлік ДНҚ бөліктері теломеразасыз жасушаларда бөліну санын жанама түрде «өлшейтін» репликометр қызметін атқарады.
Жасуша үшін қанша рет бөлінгенінен гөрі, теломера ұзындығы сындарлы деңгейге жеткенге дейін қанша бөліну қалғаны маңыздырақ.
Теломера сындарлы деңгейге жеткенде, ол негізгі қызметтерін толық атқара алмайды. Соның салдарынан жасуша циклі бұзылып, жасуша өлуі мүмкін.
Теломераза не үшін қажет?
Сондықтан барлық жасушаларда (немесе, әсіресе, эмбриональдық жасушаларда) ДНҚ-ның толық репликацияланбай қалған учаскелері қалпына келтіріліп отыруы қажет. Осы міндетті теломераза деп аталатын ерекше фермент атқарады.