Кеннеди Африкада өте сақ саясат ұстанды

Кеннеди Африкада өте сақ саясат ұстанды. Ол әлемнің бұл аймағында басқа дамушы елдерге қарағанда отарлаудың жаңа әдістерін пайдалануға тырысты. Алайда Конго қасіреті көрсеткендей, Кеннеди Африка халықтарына қатысты қарулы әрекеттен де, қорқыту саясатын қолданудан да толық бас тартпайтынын аңғартты.

Кеннеди Африкаға деген ерекше қызығушылығын жасырмады. Оның пікірінше, Африка құрлығы америкалық дипломатия мен бизнес үшін жеткілікті деңгейде игерілмей жатқан еді. Бұл наразылықтың себептері де бар болатын: «қара құрлықты» бөлісуде АҚШ кешігіп қалды, ал Англия, Франция, Германия, Бельгия, Испания және Португалия Африканы өзара бөліске салып қойған-ды.

Кеннеди қызметіне кіріспей тұрып-ақ Африка мәселелері бойынша елеулі тәжірибе жинаған еді. АҚШ Сенатында Африкаға Кеннедидей назар аударған тұлға аз болды. Ол Францияның Алжирдегі әскери-отарлау саясаты бүкіл Африкадағы Батыстың үстемдігіне нұқсан келтіреді деп айыптады.

Оның Африкаға көңіл бөлуіне институционалдық фактор да әсер етті: ол ұзақ уақыт Сенаттың сыртқы істер комитетіндегі Африка істері бөлімін басқарды. Сайлау науқаны кезінде де бірнеше мәрте Африка жөнінде мәлімдеме жасап, Батыс Африкада ықпалдың әлсіреп бара жатқанын және АҚШ «сол үшін күресуі керек» екенін қайталаудан танбады.

Кеннеди Африкада, әсіресе Конго мәселесінде, Эйзенхауэр саясатының жалғасын жүргізді деген тұжырым беріледі. Оның жақын көмекшілерінің бірі Соренсеннің айтуынша, Кеннедидің Конгодағы саясаты Эйзенхауэр бағытының тікелей жалғасы болған.

Эйзенхауэр билікті Кеннедиге тапсырған кезде Африкадағы ықпал үшін империалистік елдердің таласы шегіне жеткен еді. 1961 жылғы 17 қаңтарда Элизабетвильде жалдамалы топ Патриса Лумумбаны және оның жақын серіктерін өлтірген сәтте Кеннеди әлі ресми түрде АҚШ президенті болмаған.

Лумумба қаза тапқаннан кейін Кеннеди әкімшілігі Стивенсон жоспарына сүйенді. Бұл жоспардың мақсаты дағдарысты түбегейлі реттеуден гөрі, үкімет пен Антуан Гизенга арасын ажырату болғаны көрсетіледі. Сонымен қатар, бай Катанга провинциясын бөліп алуды көздеген Чомбаға бақылау орнату мәселесі көтеріледі.

Конгодағы күрделі әрі қарама-қайшы ахуал БҰҰ резолюцияларында да көрініс тапты. Мысалы, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1961 жылғы 21 ақпандағы резолюциясында Конгодан бельгиялық және басқа да шетелдік әскери және жартылай әскери құрамаларды жедел шығару талап етілді. Алайда көп ұзамай АҚШ-тың ықпалымен БҰҰ әскерлері Чомбаға қарсы әскери операцияларды бастағаны айтылады.

1961 жылдың тамызында Кеннеди АҚШ-тың Конгодағы елшісі етіп Эдмунд Галлионды тағайындады. Оның бағалауы бойынша, патриоттық күштердің әрекетінде «коммунистік қауіп» бар еді. Галлион Кеннедиге Конго бөлшектенсе, оның басым бөлігі коммунистердің бақылауында қалатынын жеткізді. Ол жағдайды сақтап қалу үшін шешуші шараларға көшу қажет деп санады.

Мемлекеттік департаментте Галлион жоспарына біркелкі қолдау болған жоқ: Катангада қатаң әрекет НАТО-ны әлсіретуі мүмкін деген есеп те болған. А. Гарриман мен мемлекеттік хатшы Д. Раск те Катанга сепаратизмін жоюға асықпау керек, жағдай тым бұлыңғыр деген ұстанымға жақын болды. Дегенмен Кеннеди ой елегінен өткізіп, Галлион жоспарын қолдады.

1961 жылғы 21 желтоқсанда Китона келісіміне қол қойылды: Чомба Леопольдвиль үкіметінің Конго аумағы үстінен билігін мойындады. Бірақ мәтінде бұл келісімді Чомба негізінен сөз жүзінде ғана қабылдағаны айтылады. Галлион да Кеннедиге Чомбаның тек уақыт ұтуға тырысып отырғанын, кейін келісімді бұзуға кірісуі мүмкін екенін ескерткен.

Кейінгі айларда Кеннеди НАТО-мен Конго мәселесі бойынша келіссөздерді жұмсартуға күш салды. 1962 жылдың жазында АҚШ, Ұлыбритания және Бельгия өкілдерінің қатысуымен Конгоны біріктіру жөніндегі жаңа жоспар жасалды. Алайда Батыс Еуропа тарапынан Чомбаға қатысты құпия нұсқаулар Вашингтон көзқарасынан өзгеше болып, жоспардың орындалуын қиындатқаны меңзеледі.

1962 жылғы қарашада АҚШ Чомбаға қысымды күшейтіп, президенттің арнайы эмиссары ретінде Д. Макгиді жіберді: ол әскери шабуылмен қорқытты, бірақ Чомба келіссөзді соза берді. Кеннеди Катанга сепаратизмінің артында кім тұрғанын айқындауға тырысып, Бельгия премьер-министрі Спаакпен 27 қарашада кездесулер өткізді. Нәтиже АҚШ үшін қуантарлық болмады: бельгиялықтардың жалдамалы күштерін күшейтіп, уақыт созғаны айтылды; оларға ағылшын және оңтүстікафрикалық тараптардың көмектескені де көрсетіледі.

1962 жылғы желтоқсанда Галлион Кеннедиге Катангада күш қолдану жөнінде ұсыныс жасап, мұны Конгодағы америкалық үстемдікті орнықтырудың амалы деп атады. Кеннеди бұл ұсыныспен келісе отырып, Лондон мен Брюссельдің наразылығын қалай жұмсартуды да ойластырды: 18 желтоқсанда Нассауда Ұлыбритания премьер-министрі Макмилланмен кездесті, сондай-ақ Брюссельге Макгиді шұғыл жіберді. Келіссөздерде Конго кірісін бөлісуде «әділдік» туралы түсіністік болғаны айтылады, бірақ Катанга үшін күрес мұнымен тоқтамағаны да атап өтіледі.

Президент Кеннеди Латын Америкасында да «жаңа отарлау» әдістерін қолдануға және Вашингтонның бұрыннан бар мақсаттарын орнықтыруға тырысты. Ол бұл бағытта «Даму одағы» бағдарламасына сүйенді: жоспар Латын Америкасының әлеуметтік-экономикалық дамуына бағытталған бастама ретінде ұсынылды. Идеяны Кеннеди 1961 жылғы 13 наурызда жариялады.

1961 жылғы тамызда Уругвайдағы Пунта-дель-Эсте қаласында Америка елдері ұйымының әлеуметтік-экономикалық кеңесінің арнайы сессиясы өтіп, «Даму одағының» жалпы ережелері мен Пунта-дель-Эсте хартиясы қабылданды. Құжаттарда мақсаттар мен қызмет бағдарламасы сипатталды.

Америка елдері ұйымы жанынан арнайы сарапшылар комитеті құрылды. Ол комитет латынамерикалық елдердің ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын қарастырып, жобаларды игеру/өзгерту, қаржы бөлу/бөлмеу сияқты тетіктер арқылы ықпал етті.

Мәтін бойынша АҚШ-тың негізгі ұстанымы — кез келген жолмен революциялық толқуларды басып-жаншу және Кубада болған әлеуметтік-экономикалық реформалардың басқа елдерде қайталануына жол бермеу. Алайда Кеннедидің «сақ» тактикасы АҚШ-тың билеуші топтары тарапынан әрдайым кең қолдау таппағаны да көрсетіледі.

«Даму одағы» көмектің көлемін арттыруды көздеді, бірақ бұл бағдарламаның аймақтағы тәуелділікті күшейту мақсаты толық орындалмады деген ой айтылады. Латын Америкасында «Одақ бар, бірақ даму жоқ» деген сөздің тарауы осы көңіл күйді сипаттайды.

Кеннеди Латын Америкасы мәселесінде демократияға мән беретінін айтқанымен, 1963 жылы оның әкімшілігі Орталық Америкадағы прогресшіл күштерді басып-жаншу бағытына жақын қадамдар жасады деген сын беріледі. Панама каналы аймағына қатысты әділетсіз келісімдерді қайта қарау туралы Панама талаптарын орындаудан бас тарту, Бразилияға қатысты «тіміскі» саясат жүргізу сияқты мысалдар келтіріледі.

Осындай жағдайлар басқа елдерде де орын алғаны айтылады: 1962–1963 жылдары Эквадор мен Парагвайда қарулы халық толқуларын басуға жергілікті реакцияшыл күштерге қолдау көрсетілді; Бразилияда әскери диктатура орнады. Бұл үрдістер аймақта кең таралған сипат алғанымен, АҚШ-тың басты мақсаты — бостандық пен әділдік үшін болған революциялық толқуларды толық басып-жаншу — түбегейлі орындалмады деген қорытынды беріледі.