Салық көзі - салық салынатын табыс

Бюджет: стратегиялық құрал ретінде

Қазақстанның республикалық бюджеті стратегиялық басымдықтарды іске асырудың негізгі құралы болып табылады, өйткені ол елдегі ең маңызды қаржы ағымдарының қозғалысын реттейді. Алдағы кезеңде салық және бюджет саласын жаңғыртудың өзегі ретінде екі бағыт айқын көрінеді: салықтық әкімшілендіруді жақсарту және бюджеттік бағдарламалау тәсілдерін енгізу.

Нәтиже өлшемі

Салық түсімдерін ІЖӨ-ге шаққанда 14–15% деңгейіне жеткізу мақсаты қойылды.

Әдіс

Реформа салық заңнамасын жетілдірумен қатар, әкімшілендіру сапасын арттыруға сүйенеді.

Салықтық әкімшілендіруді жаңарту

Салық реформасының тиімділігі көбіне әкімшілендірудің сапасына тәуелді. Осы бағыттағы жоспарланған шаралар жүйелі жаңартуды көздейді: құрылым, деректер, цифрландыру және ведомствоаралық үйлесім.

Негізгі шаралар

Салық органдарын міндеттеріне сай жаңарту және басқару сапасын күшейту.
Салық төлеушілерді есепке алудың біртұтас ұлттық жүйесін құру.
Салық қызметін компьютерлендіру және деректер сапасын жақсарту.
Салық декларацияларының ықшамдалған нысандарын жетілдіру және енгізу.
Әділет министрлігі, Кеден және Салық органдары арасында ақпарат алмасуды тәртіпке келтіру.
Жер қойнауын пайдалану және мемлекеттік мүлікті басқару келісімшарттарында салықтық сараптау жүйесін енгізу, орындалуын мониторингтеу.
Шаруашылық субъектілеріне арналған кешенді әдістемелік нұсқаулықтар әзірлеу.

Өзара сауда, ҚҚС және акциздерді үйлестіру

Интеграциялық комитет шеңберінде өзара саудада жанама салықтарды алудың «тағайындау елі» қағидасына көшу мәселелері қарастырылды. Бұл экспортта нөлдік мөлшерлемені қолдануды, ал импортта қолданыстағы мөлшерлеме бойынша салық салуды білдіреді.

ҚҚС бойынша қағида

Экспорт — 0%, импорт — ішкі мөлшерлеме бойынша.

Акциз саясаты

Акцизделетін тауарлардың бірыңғай тізбесін әзірлеу және мөлшерлемелерді жүйелеу бойынша жұмыс жүргізілді.

Бюджеттік жоспарлау, қазынашылық және сатып алу

Жуық екі-үш жылға арналған жоспарлар бюджеттік басқаруды қазіргі заманғы әдістермен нығайтуды көздейді: кірістерді дәл болжамдау, шығыстарды ұтымдылау және орындалуды бақылау.

Басым реформалар пакеті

Мемлекеттік бюджеттің кірістерін болжамдаудың және шығыстарын ұтымдылаудың заманауи әдістерін енгізу.

Мемлекеттік бюджет, бюджеттен тыс қорлар және мемлекеттік кәсіпорындар шоттарын үйлестіру.

Мемлекеттік қызмет көрсету шығындарын талдау жүйесін енгізу.

Бюджеттік ұйымдар мен қызмет көрсететін кәсіпорындар арасындағы қатынастарды келісімшарттық жүйеге көшіру.

Міндеттемелерді және мемлекеттік бюджеттің өтімділігін басқару жүйесін әзірлеу және енгізу.

Аудит стандарттарын жетілдіру және бюджет қаражатының жұмсалуына ағымдық тексеру жүйесін енгізу.

Қазынашылықты жаңғырту және компьютерлендіруді аяқтау; есептілік жүйесін жетілдіру.

Тендерлік негізде мемлекеттік сатып алу үдерісін толық енгізу.

Бюджеттік бағдарламалау

1998 жылдан бастап бюджеттік бағдарламалау тәсілдері енгізілді: бюджет стратегиялық мақсаттарға жетуге бағытталған нақты жобалар мен бағдарламаларды іске асыруға бағдарланды.

Жергілікті бюджеттердің дербестігі және жауапкершілігі

Үкімет жергілікті басқару органдарының қаржылық дербестігі мен жауапкершілігін күшейту үшін республикалық және жергілікті бюджеттер арасында тұрақты, түсінікті өзара қатынастар орнатуға басымдық берді. Осыған байланысты «Қазақстан Республикасының бюджеттік жүйесі туралы» заңға өзгерістер енгізу көзделді.

Заңнамалық нақтылауды қажет ететін тетіктер

Әр деңгейдегі бюджеттердің тұрақтылығын қамтамасыз ету механизмдері.
Кіріс базасын бөлу кезіндегі республикалық органдардың рөлі.
Жергілікті бюджеттердің кірістерін қаржылық теңестіру қағидаттары және қаржылық қолдау тәртібі.
Шығыстарды қаржыландыру салалары бойынша бюджеттер арасындағы өкілеттік шекаралары.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құқықтары мен қаржылық мүмкіндіктерін айқындау.

Шығыстар басымдықтары: әлеуметтік қолдау, қауіпсіздік, инвестиция

1998 жылдың маңызды ерекшелігі — Президенттің халыққа Жолдауында белгіленген басымдықтарды іске асыруға және Үкіметке жүктелген нақты міндеттерді орындауға бағдарлануы. Осы кезеңде салық түсімдерін арттыру үшін салық заңнамасын реформалау және әкімшілендіру тиімділігін күшейту арқылы кіріс базасын кеңейту көзделді.

Түсімдердің өсімі бойынша бақылау шаралары

Салықтарды уақтылы төлеуді қамтамасыз ету, акцизделетін өнімдерді өндіру мен өткізуден түсетін түсімдерді бақылауды жетілдіру, тіркелмеген салық төлеушілерді анықтау сияқты шаралар 9 айдың ішінде бюджет кірістерінің айтарлықтай өсуіне ықпал етті.

Жалпы өсім: 29,2%
Жеке табыс салығы: 33,4%
Акциздер: 45,1%

2005 жылғы бюджеттік шығыстардың негізгі басымдықтарына әлеуметтік сипаттағы шығындарды уақтылы қаржыландыру, зейнетақы реформасын қолдау, ішкі және сыртқы борыш бойынша мемлекеттік міндеттемелерді орындау, сондай-ақ инвестициялық белсенділікті ынталандыру кіреді.

Әлеуметтік міндеттемелер

Әлеуметтік мұқтаждыққа 249,7 млрд теңге қарастырылып, бұл бюджеттің шығыс бөлігінің үштен екісіне жуығын құрайды.

Инфрақұрылым және инвестиция

Мемлекеттік инвестициялық бағдарламаның мақсаты — стратегиялық басымдықтарға сай өндіріс пен халық әл-ауқатының өсуіне жағдай жасау үшін инфрақұрылымды дамыту.

Мемлекеттік басқару және қауіпсіздік

Мемлекеттік басқаруды реформалау нәтижесінде басқару органдарын ұстау шығындарын қысқарту көзделді; 2005 жылы үнем 1,6 млрд теңге болуы тиіс.

Ұлттық қауіпсіздік басымдық ретінде белгіленіп, 1998 жылғы бюджетте қорғаныс пен құқық қорғау органдарын ұстау шығындары орта есеппен 20%-ға ұлғайтылды.

Мекемелерді жергілікті бюджеттердің қарауына беру саясаты және өңірлік міндеттерге бағытталған шараларды орындау жалғасты. Бұған жәрдемақылар төлеу және әлеуметтік сала нысандарын ұстаумен байланысты шығындар кіреді.

Үкіметтің Президент стратегиясын іске асыруға бағытталған шаралары өтпелі үдерістерді аяқтауға және тұрақты даму жолына шығуға қызмет етеді.

Салық жүйесі мен салық механизмі: ұғымдар және элементтер

Нарықтық экономиканың қалыптасу кезеңінде салық саясатының басты мақсаты — тиімді салық жүйесін құру және оның жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін салық механизмін іске асыру. Салық жүйесі бірнеше құрамдас бөліктен тұратын күрделі модель ретінде қарастырылады.

Салық жүйесінің компоненттері

Қаржы қатынастары және оларды айқындайтын салықтар.
Салық механизмі (салық салу әдістері мен жолдары).
Нұсқаулықтар мен әдістемелік құжаттар.
Салық салуды басқару және салық қызметі органдары.

Салық салу механизмі және оның элементтері

Салық механизмі — салық салуды ұйымдастырудың практикалық бөлігі. Ол өз ішінде өзара байланысты элементтер жиынтығынан тұрады.

Субъект — заң бойынша салық төлеу міндеті жүктелген жеке немесе заңды тұлға.

Объект — табыс, мүлік, қызмет, операциялар, табиғи ресурстарды пайдалану, қосылған құн, айналым және т.б.

Салық көзі — салық салынатын табыс.

Ставка — өлшем бірлігінен алынатын салық мөлшері (тұрақты немесе пайыздық).

Оклад — нақты объектіден төленетін салық сомасы.

Жеңілдіктер — толық немесе ішінара босату, шегерістер, ставканы төмендету, мерзімді ұзарту.

Мерзім және тәртіп — төлеу уақыты, сондай-ақ төлемдердің заңмен бекітілген дәйектілігі.

Бақылау және жауапкершілік — бақылау тетіктері және заң бұзушылық үшін санкциялар.

Пайыздық ставкалардың түрлері

Үдемелі (прогрессивті)

Табыс өскен сайын ставка да өседі.

Регрессивті

Табыс төмендеген сайын ставка азаяды.

Пропорционалды

Объект мөлшеріне қарамастан бірдей пайыз қолданылады.

Төлемдердің заңды дәйектілігі (жалпы үлгі)

1 Алдымен мүлікке салынатын салықтар, содан кейін акциздер мен кеден баждары.
2 Одан кейін жергілікті салықтар мен алымдар.
3 Соңында басқа салықтар мен алымдар.

Салықтық құқықтық негіз және халықаралық шарттар

Салық төлеушілер мен салық органдарының құқықтары мен міндеттері салық заңнамасы арқылы белгіленеді және реттеледі. Қазақстанда салық қатынастарын реттейтін негізгі құқықтық көздерге салық және бюджетке төленетін міндетті төлемдер туралы актілер, Президент пен Үкіметтің актілері, сондай-ақ уәкілетті органның нормативтік құжаттары жатады.

Маңызды қағида

Салыққа қатысы жоқ заңнамалық актілерге салық салуға байланысты нормаларды енгізуге тыйым салынады.

Халықаралық шарттардың қолданылуы

Егер Қазақстан қатысушы болып табылатын халықаралық шарттарда ұлттық салық заңнамасындағы ережелерден өзге нормалар көзделсе, онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады. Шарттың өзінде ішкі акт қабылдау қажеттігі тікелей көрсетілген жағдайларды қоспағанда, мұндай шарттар салық қатынастарына тікелей қолданылуы мүмкін.