Кеңес дәуіріндегі айтыстар
Кеңес дәуіріндегі қазақ айтысы: жандану, өзгеріс және жаңа тыныс
Ақындар айтысы туралы сөз қозғағанда, Қазан төңкерісіне дейінгі айтыс дәстүрі бір бөлек те, одан кейінгі кеңестік кезең айтысы өз алдына бір арна екенін аңғарамыз. Төңкерістен кейін айтыс біраз уақыт «ескінің көзі» ретінде қысымға ұшырап, кейін қайта жандануына сол дәуірдегі сөз ұстар жазушылар мен қоғам қайраткерлері елеулі үлес қосты.
Негізгі ой
Айтыс — халықтың рухани азығы ғана емес, қоғамдағы жетістік пен кемшілікті ашық айтатын, саяси-әлеуметтік ойды өткір жеткізетін ықпалды өнер. Оның басты қуаты — суырыпсалмалық, шындық пен тапқырлық.
Алғашқы қайта жаңғыру белгілері (1920–1940)
1922 жылы Семей қаласында Иса Байзақов пен Нұрлыбек Баймұратовтың айтысы өтті. 1930–1940 жылдары Қарағанды, Гурьев қалаларындағы өнеркәсіп орындарында, сондай-ақ кейбір аудандарда ақындық сайыстар ұйымдастырылды. Бұл кезең айтыстың қайтадан көпшілік алдына шығуына жол ашты.
Сол жылдары айтыс өнерінің дәстүрлі арнасын үздірмей жалғастырған шеберлер қатарында Болман Қожабаев, Қалқа Жапсарбаев, Есдәулет Қандеков, Жақсыбай Жантөбетов, Сәт Есенбаев, Нұрхан Ахметбеков, Қайып Айнабеков секілді ақындар аталады.
1943 жыл: республикалық айтыстың тарихи белесі
Республика көлеміндегі алғашқы ірі айтыс 1943 жылы өтті. Ұлы Отан соғысының қызу кезеңінде Қазақстан Үкіметінің арнайы қаулысымен тұңғыш рет республикалық халық ақындарының айтысы ұйымдастырылып, бір аптаға созылған үлкен мәдени оқиғаға айналды. Айтыс Алматыда, қазіргі Абай атындағы опера және балет театрында өтті; оған Қазақстанның түкпір-түкпірінен жиналған 88 ақын қатысты.
Айтыстың шымылдығын 97 жастағы Жамбыл ашып, беташар сөз айтты. М.Әуезов пен Ғ.Мүсіреповтің қамқорлығымен өткен бұл дода өшуге айналған суырыпсалмалық дәстүрдің қайта өріс алуына серпін берді.
Айтыстың қоғамдық қызметі
Жетістік пен кемшілікті қатар таразылап, көпшілік алдында шындықты айтуға мүмкіндік береді.
Өзгерген мазмұн
Айтыс рушылдық сипаттан арылып, коллективтік өмірді, заман тынысын бейнелеуге бет бұрды.
Жанрлық жаңару: әзіл, жұмбақ және мысал айтысы
1920–1930 жылдардағы айтыстарда қыз бен жігіт айтысына тән әзіл-қалжың, қағытпа мол ұшырасты. Дәстүрлі қайымдасу үлгілері сақталғанымен, бұрынғыдай жұмбақ айту мен шешу жеңістің басты шарты бола бермеді.
1930–1940 жылдардағы өнімді арналардың бірі — мысал түріндегі айтыстар. Адам мен аңның, малдың айтысы, өлі мен тірінің айтысы секілді көне үлгілер қоғам талабына бейімделіп, еңбек адамын тәрбиелеу идеясына қызмет етті. Бұл бағыт айтыскерлердің шеберлігін шыңдап, бұрын сирек көрінетін тың сипаттар дарытты.
Айтыс тақырыбының кеңдігі
- Заман, қоғам, адам туралы бүгінгі күн шындығын кең қамтиды.
- Жеке мәселе қоғамдық мәні бар оймен сабақтасып отырады.
- Алқа топта айтылған сөздің салмағы артады; сол үшін әдеп пен парасат қажет.
Соғыстан кейінгі айтыстар және сын мәдениеті (1947–1957)
Соғыстан кейінгі дәуірде айтыс жалпы елдік ұран-үнмен астасып, халық шаруашылығын қалпына келтіру, соғыс зардабын жою міндеттерімен байланыста өрбіді. Ақындар өрлеуді де, орын алған олқылықтарды да жасырмай, сын тезіне салды. Бұл тұста Сәт пен Нұрханның, Жақсылық пен Исаның, Маясар мен Болманның, Рахмет пен Әбділданың айтыстары жиі аталады.
1950–1960 жылдар: «жазып айтысу» және суырыпсалмалықтың әлсіреуі
1950–1960 жылдары «жазып айтысу» дәстүрі өріс алды: екі ауданның не екі облыстың ақындары алдын ала жазылған мәтінді баспасөзде жариялап, кейін бетпе-бет кездескенде жаттап айтуға немесе қағаздан оқуға көшті. Бұл айтыстың баурағыш тартымдылығын бәсеңдетті.
Осыған байланысты әдебиетші-ғалымдар айтыстың қалыпты суырыпсалма дәстүріне қайта оралу қажеттігін көтерді.
1980 жылдар: қайта серпіліс және телевизиялық айтыс
Кеңестік Қазақстанның 60 жылдығына орай өткен айтыстардың дүмпуімен айтыс өнері қайта дәуірледі. Әселхан Қалыбекова, Әсия Беркенова, Қонысбай Әбілов, Шолпан Қыдырниязова, Аяз Бетбаев, Мұхтар Құралов, Шымболат Ділдабаев, Александр Қауенов секілді таланттар көзге түсті.
Ұзақ уақыт қысымда болған сөз өнері XX ғасырдың соңына қарай суырыпсалма ақындарға зәру кезеңді бастан өткерді. Жаттанды сөз, ұзақ-сонар баяндау секілді кеселді 1980 жылы өткен II республикалық айтыс біршама ысырып тастағандай болды. Бұл тұста Көкен Шәкеев, Қалихан Алтынбаев, Әбікен Сарыбаев, Надежда Лушникова, Қалдыбек Әліқүлов, Көпбай Омаров сияқты ақындар айтыстың шын табиғаты — суырыпсалмалық екенін ісімен дәлелдеді.
1983 жылы ғалым-жазушылардың ақыл-кеңесімен республикалық телевизиялық айтысты ұйымдастыру қолға алынды. Бұрын көбіне сүре айтыс ұсынылса, енді қыз бен жігіт, жұмбақ, қайым, өтірік өлең айтыстары да қайта жаңғырып, кең аудиторияға жетті.
Суырыпсалма ақынға қойылатын басты талап
Турашылдық
Әділін айтып, жалтақтамау.
Әдеп пен парасат
Уытты сөзді шектен асырмай, ұстамды болу.
Сыншылдық
Кемшілікті батыл айтып, тәрбиелік мән беру.
Жамбыл тойы және юмор мен сатираның салмағы
Жамбылдың туғанына 125 жыл толуына орай 1972 жылы Алматыда Қазақ ССР Ғылым академиясының салтанатты жиыны өтіп, көрнекті айтыс ақындарының жыр сайысы ұйымдастырылды. Кейін бұл материалдар жинақталып, 1975 жылы «Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы» атты кітап болып жарық көрді. Жинақтағы айтыс мәтіндері сол дәуірдегі юмор мен сатираның салмағын бағалауға мүмкіндік береді.
Ә.Тәжібаев айтыстың қызған кезінде ақындардың бірін-бірі аямайтынын, тіпті дауласып қалатынын айта отырып, ең маңыздысы — айтыстан кейін сыйластық сақталатынын атап өтеді. Демек, айтыстағы өткір сөз өнер жарысының шарты болғанымен, тұлғалық мәдениет пен сабыр ақынға міндет.
Айтыста жеңіске жетудің үш шарты (дерек бойынша)
- 1. Жүректілік: қандай ортада болса да еркін сөйлеу.
- 2. Әзіл-қалжың: қауым назарын өзіңе аударту.
- 3. Білім: қарсыластың айтыс тәжірибесін, мінез-өрнегін білу.
Қыз бен жігіт айтысы: әзіл арқылы шындық айту
Айтыстағы әзіл-қалжың қыз бен жігіт айтыстарында ерекше мол ұшырасады. Бұл — көрерменді баурайтын ғана тәсіл емес, астарлы ойды жеңіл жеткізетін ықшам құрал. Мәселен, Құлжабай Төлеуов пен Бақытжамал Оспанованың айтысында дәуір талабына сай қоғамдық тақырыптар жырланса да, сөздің өзегі ретінде қалжың, қағытпа, юмор ұмыт қалмайды.
Мұндай айтыстарда ақындар алдымен өз өңірінің жетістігін қысқа түйіп мақтайды, содан соң қарсы жақтың кемшілігін сыпайы тілмен, көп сырды аңғарта отырып сынайды. Идеологиялық ұран жыр өзегіне айналғанымен, дәстүрлі айтысқа тән ширақ жауаптасу, тапқырлық пен әжуаның жарасымы сақталып отырды.
Тәуелсіздікке ұласқан үрдіс: дәстүрге құрмет, еркін ой
Қазіргі кезеңде айтыс мазмұн және түр жағынан өзгерді. Тәуелсіздік жылдарынан бастап айтыстың ежелгі дәстүріне құрмет күшейіп, айтыскерлердің еркін ой толғап, кең көсілуіне жол ашылды. Бұл арнада Аманжол Әлтаев, Мэлс Қосымбаев, Ақмарал Леубаева, Мұхамеджан Тазабеков, Кәрима Оралова, Серік Құсанбаев, Айнұр Тұрсынбаева, Оразалы Досбосынов, Бекарыс Шойбеков секілді ақындар жаңа жыр өрнегін қалыптастырды.
Қорытынды
Кеңес дәуіріндегі айтыс бірде бәсеңдеп, бірде қайта жанданып отырды. 1943 жылғы республикалық айтыс оның тарихи бедерін айқындаса, 1950–1960 жылдардағы жазбаша үрдіс суырыпсалмалыққа сын болды. Ал 1980-жылдардағы серпіліс пен теледидарлық айтыс дәстүрлі өнерді қайтадан көпшілікпен табыстырды. Айтыстың өміршеңдігі — шындықты әзілмен астастырып, қоғамның өзіне айна ұстай алатын қуатында.