Меншік формасы
Меншік формаларын зерттеу барысында базистік ұғымдардағы ішкі қайшылықтарға байланысты бірегей атаулардың орнықпағанын байқауға болады. Мәселен, «жалпы халықтық», «мемлекеттік», «қоғамдық», «ұжымдық» сияқты меншік формалары кейбір авторларда синоним ретінде қолданылса, енді бірінде өзара бөлек түсініктер ретінде қарастырылады. Осындай екіұштылық жеке, индивидуалды, өздік меншік ұғымдарына да тән.
Сондықтан меншік формасы дегеніміз не екенін, оны қандай критерийлер арқылы айқындайтынымызды және меншіктің қандай формаларын өзара ажырату қажет екенін нақтылап алу маңызды.
Меншік формасы мен меншік түрі: ұғымдық айырмашылық
Меншік формасы — жұмысшының өндіріс құралдарымен бірігуінің сәйкес әдісі мен механизмін белгілейтін экономикалық, өндірістік және шаруашылық байланыстардың тұрақты жүйесі.
Меншік түрі — игіліктерді иемденудің нақты тәсілімен және шаруашылық жүргізудің әдістерімен сипатталады.
Жалпылай алғанда, меншік формасы — материалдық игіліктерге қатысты экономикалық қатынастарға қатысушы белгілі бір субъектінің құқықтық-экономикалық мәртебесін және иемдену жағдайын бейнелейтін түсінік.
Қазіргі жүйедегі меншік формаларының жиынтығы
Қазіргі экономикалық жүйе меншік формаларының алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Төменде кең таралған негізгі формалар жүйеленіп берілген.
Жалпы халықтық
Қоғамның барлық мүшелеріне жалпы және тең қол жеткізу қамтамасыз етілетін, халықтың пайдалануындағы табиғи байлықтар түріндегі меншік.
Мемлекеттік
Жалпы халықтық меншіктің құрамдас бөлігі. Халық еркімен және халық билігі органдарының шешімімен, белгілі бір топтардың тең жауапкершілігі сақтала отырып, мемлекеттік органдардың өкіміне берілген табиғи байлықтар, негізгі өндіріс құралдары, айналым қаражаттары және ақпарат.
Аймақтық мемлекеттік
Аймақтық мемлекеттік органдардың өкіміне берілген меншік.
Коммуналдық (муниципалдық)
Жергілікті органдардың өкіміне берілген меншік.
Ұжымдық
Белгілі бір тұлғалар ұжымына белгілі бір мерзімге немесе мерзімсіз берілген жалпы халықтық, мемлекеттік не аймақтық меншіктің бөлінбес бөлігін білдіретін меншік.
Сондай-ақ заңмен, келісімшартпен немесе жарғымен белгіленген ережелер мен нормаларға сәйкес жалға берілетін не пайдаланылатын меншік нысандары да осыған жатады.
Бұл — меншік құқығын өткізу (беру) нәтижесінде қалыптасатын туынды форма.
Жалпы (ортақ) меншік
Екі немесе одан да көп тұлғаларға, сондай-ақ ассоциацияланған топ мүшелеріне тиесілі мүлік, құндылықтар, ақшалай қаражаттар, бағалы қағаздар және басқа да активтер. Олар заңмен бекітілген жалпы ережелер мен шектеулерді сақтай отырып пайдаланылады.
Бұл формаға белгілі бір дәрежеде акционерлік, үлестік, кооперативтік меншік түрлері де кіреді.
Біріккен ортақ меншік
Меншік объектісі барлық қатысушыларға тең дәрежеде тиесілі болады.
Үлестік ортақ меншік
Әрбір қатысушының ортақ меншік құқығындағы үлесі жеке белгіленеді.
Индивидуалды меншік
Құқық нормаларына сәйкес жеке индивидке тиесілі және оның өз қажетіне қарай пайдаланатын мүлік, заттар, ақпарат және өзге де игіліктер.
Қорытынды
Меншік формаларын абсолютті түрде қатаң жіктеу әрдайым мүмкін бола бермейді. Себебі бір формадан екіншісіне ауысуды көрсететін аралас меншік нысандары экономикалық тәжірибеде тұрақты түрде кездеседі, әрі оларды толықтай жоққа шығару мүмкін емес.