Мемлекет тарихы

XVI ғасырда Солтүстік Америкаға еуропалықтардың қоныс аударуы күшейді. 1607 жылы қазіргі АҚШ аумағындағы Виргинияда алғашқы қоныстар пайда болды. 1620 жылы Массачусетс шығанағы жағалауына ағылшын қоныс аударушылары келіп, Жаңа Англия аймағы қалыптасты. Оның тұрғындары «янки» деп аталды; уақыт өте бұл атау кең мағынада америкалықтарға қатысты қолданыла бастады.

Қоныс аударушылар ауыл шаруашылығын дамытты: солтүстікте фермерлік шаруашылықтар басым болса, оңтүстікте Африкадан әкелінген құлдардың еңбегіне сүйенген ірі плантациялар қалыптасты. XVIII ғасырдың ортасында құлдар саны 300 мыңға жуықтады.

1763 жылғы британдық жарлық Аппалачтан батысқа қарай қоныстануға тыйым салды. Бұл шешімге қарсы шыққан отарлар 1775 жылы Бостон маңындағы шайқаста ағылшын әскерін жеңді. Джордж Вашингтон басқарған тәуелсіздік үшін күрес 1776 жылғы 4 шілдеде АҚШ-тың құрылуымен аяқталды. Бұл күн бүгінге дейін Тәуелсіздік күні ретінде аталып өтеді.

1790 жылы арнайы астана ретінде жоспарланған Вашингтон қаласының іргетасы қаланды. 1787 жылы қабылданған Конституция кейін бірқатар өзгерістермен осы күнге дейін қолданылады; әр штаттың өз аумағында жергілікті заңдары да жүзеге асырылады.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ экономикасы жедел дамып, әлемдік жетекші орындардың біріне көтерілді.

АҚШ-тың геосаяси бағыты оның әлемдегі ықпалды орнына тікелей байланысты. XX ғасырдың басында бейтарап саясат ұстанатынын жариялағанымен, халықаралық оқиғалардың күрделенуі бұл ұстанымды толық жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде АҚШ екі дүниежүзілік соғысқа қатысып, өз ықпал аймақтарын қалыптастыру үдерісіне араласты.

Кейін Кеңестер Одағымен бәсекелестік күшейіп, «қырғи қабақ соғыс» кезеңі қалыптасты. Бұл текетірес 1990-жылдары КСРО-ның ыдырауына байланысты аяқталды. XX ғасырдың екінші жартысында АҚШ-тың Вьетнамдағы соғысы (1964—1975), сондай-ақ 1945 жылғы Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасының тасталуы халықаралық пікірталас тудырған тарихи оқиғалар қатарында қалды.

Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін АҚШ-тың сыртқы саясаты жаңа жағдайға бейімделді. XX ғасырдың соңында және XXI ғасырдың басында Таяу Шығыс пен Балқан аймағындағы дағдарыстарға белсенді араласуы, сондай-ақ 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін Азия бағытындағы саясаты әлемдік күштер теңгеріміне елеулі ықпал етті.

АҚШ аумағында жер бедерінің бірнеше ірі орографиялық бірліктері айқын ажыратылады. Батысында Кордильера тау жүйесі орналасқан; оның құрамына Аляска, Брукс, Сьерра-Невада жоталары, Сеңгір таулары, Үлкен Алап және Колорадо үстірті кіреді.

Кордильераның ең биік нүктесі — Аляска жотасындағы Мак-Кинли (Денали) тауы (6193 м). Шығысында аласа Аппалач таулары жатыр. Орталық бөлігінде Ұлы және Орталық жазықтар орналасып, егіншілік пен мал шаруашылығы үшін кеңінен пайдаланылады. Мексика шығанағы жағалауы мен Флорида түбегінде теңіз деңгейінен 100 м-ге дейінгі ойпатты жағалық жазықтар таралған.

Аумақтың үлкендігіне байланысты климат жағдайлары өте әркелкі: Алясканың солтүстігінде қаңтарда ауа температурасы −60°C-қа дейін төмендесе, оңтүстіктегі Өлім аңғарында шілдеде +57°C-қа жеткен көрсеткіш тіркелген. Солтүстік-батыста жылдық жауын-шашын 3000 мм-ге дейін жетеді, ал оңтүстік-батыста 100 мм-ден де аз болады.

Жалпы алғанда, климат көптеген дақылдарды өсіруге қолайлы: қоңыржай және субтропиктік белдеудің басым бөлігіндегі дақылдардан бөлек, Флориданың оңтүстігі мен Гавайда тропиктік дақылдарды өсіруге мүмкіндік бар. Оңтүстік-батыста жауын-шашын аз болғандықтан, суару кең қолданылады.

АҚШ арқылы Солтүстік Америкадағы ең ірі өзендердің бірі — Миссисипи ағып өтеді. Өзендер ішкі су жолы ретінде көлік қатынасында маңызды орын алады. Канадамен шекаралас өңірде Ұлы көлдер шоғырланған; оларды жиі «АҚШ-тың үшінші теңіз жағалауы» деп атайды. Әулие Лаврентий өзені арқылы Ұлы көлдер жағалауындағы порттардан Атлант мұхитына тікелей шығуға болады.

Ел аумағында құнарлы қара және қоңыр топырақ кең таралған, ал оңтүстіктегі ойпаттарда қызыл топырақтар кездеседі. Табиғи өсімдік жамылғысы шаруашылық игеруге байланысты едәуір өзгеріске түскен. Орман алқаптары қысқарған: қазіргі кезде ормандар АҚШ аумағының шамамен 25%-ын ғана алып жатыр.

Жалпы бағалауда, Аляска мен Кордильераның биік таулы және шөлді бөліктерінен өзге өңірлер адамдардың өмір сүруіне және шаруашылық жүргізуіне қолайлы.

АҚШ табиғи ресурстарға, әсіресе минералдық шикізатқа өте бай. Барлау жұмыстарының нәтижесінде 30-дан астам штатта көмір мен мұнай қоры бар екені анықталған. Қазіргі кезде 15 штатта көмір өндіріледі; Аппалач көмір алабы (Кентукки, Пенсильвания, Теннеси) ерекше маңызға ие. Ол елде өндірілетін тас көмірдің шамамен 80%-ын береді.

Мұнай мен газдың басты кен орындары Мексика шығанағы жағалауында, Калифорнияда және Аляскада шоғырланған. Оларды игеруде ғылым мен техниканың жаңа жетістіктері кеңінен қолданылады; отын-энергетика балансындағы үлесі шамамен 70% деңгейінде.

АҚШ-тың агроклиматтық ресурстары мол: қоңыржай белдеудің көпшілік дақылдарымен қатар, бірқатар субтропиктік және тропиктік дақылдарды өсіруге жағдай бар. Су ресурстары негізінен шығыста шоғырланған; олар энергия өндірумен бірге көлік қатынасы мен суармалы егіншілікте қолданылады.

Елдің негізгі аумағының жартысына жуығы ауыл шаруашылығына жарамды жерлерден тұрады (жыртылатын жер, шалғын және жайылым). Орталық жазықта жыртылған жерлердің үлесі шамамен 80%-ға жуық.