Өзіндік кірістер
Жергілікті бюджет жүйесінің мәні
Жергілікті бюджеттер жүйесі мемлекеттің құрылымы мен тиісті әкімшілік-аумақтық бөлініске негізделеді. Жергілікті бюджеттер республиканың бюджеттік жүйесінің екінші деңгейін құрайды және облыс, республикалық маңызы бар қала, астана, аудан, облыстық маңызы бар қала бюджеттерін қамтиды.
Бұл бюджеттердің барлығы тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік шегінде жергілікті билік органдарының функцияларын орындауды қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етуге арналған ақша қаражаттарының орталықтандырылған қоры болып саналады.
Бюджетаралық қатынастар және теңдестіру тетігі
Жергілікті бюджеттердің теңестірілуін қамтамасыз ететін бюджетаралық қатынастар моделі трансферттердің орта мерзімді тұрақты нормативтеріне сүйенеді. Мұндай модель қалыптасқан жағдайда жергілікті атқарушы органдардың республикалық бюджеттен тыс қосымша ресурстар іздеп, тарту қажеттілігі азаяды.
Теңдестірудің негізгі идеясы
Теңдестіру тетігінің өзегі — бюджеттік жүйе буындары арасында кірістер мен шығындарды әділ бөлу. Бұл бөлу жергілікті бюджеттердің республикалық бюджетпен, ал аудан бюджеттерінің облыс бюджеттерімен арақатынасындағы теңгерімділік қағидатына негізделеді.
Теңгерімділікті сақтау үшін мемлекеттік қызметтерді көрсетуге арналған шығын нормативтері мен жергілікті бюджеттерге берілетін қаржылық қолдау нормативтерін есептеудің бірыңғай тәртібі қолданылады.
Әкімшілік-бюджеттік реформаның басым бағыттары
Реформаның маңызды бағыты — ауылдық аумақтарда және аудандық маңызы бар қалаларда тиімді жергілікті басқаруды ұйымдастыру, сондай-ақ олардың институционалдық және функционалдық негізін күшейту. Осы мақсатта ауылдар мен шағын қалаларда әкім аппараттарын қалыптастыру және оларға заңды тұлға мәртебесін беру көзделеді.
Заңды тұлға мәртебесінің салдары
- Жекелеген мүлікті бөлу мүмкіндігі пайда болады.
- Өз атынан мүліктік және мүліктік емес құқықтар мен міндеттемелерді иелену және іске асыру құқығы кеңейеді.
- Жер қатынастарын реттеу бойынша заңнамада берілген өкілеттіктерді толық іске асыруға жол ашылады.
Қаржылық дербестікке ықпал
Бұл шаралар ауылдар мен шағын қалалар әкімдерінің шаруашылық және экономикалық шешімдер қабылдау өкілеттіктерін кеңейтеді. Сонымен қатар ең төменгі басқару деңгейінің қаржылық дербестігін күшейтеді: олардың бюджеттік бағдарламалары аудан бюджетінің құрамында тиісті мәслихаттарда бекітіліп, өзгерістер де сол тәртіппен енгізіледі.
Ауыл және шағын қала деңгейіндегі қосымша функциялар
Аймақтық саясатты жетілдіру және мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктерді нақты шектеу мақсатында ауыл мен шағын қала деңгейіндегі басқару функциялары кеңейтіледі. Атап айтқанда, оларға төмендегі міндеттер жүктеледі:
- Елді мекендерді көріктендіру, жасылдандыру және санитарлық тазарту жұмыстарын ұйымдастыру.
- Зираттар мен өзге де жерлеу орындарын тиісінше ұстау бойынша қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру.
- Өрт қауіпсіздігі мен судағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша бақылауды жүзеге асыру.
- Жер мен су пайдалануды реттеу және елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жұмыстарын ұйымдастыру.
- Заңда белгіленген тәртіп бойынша әкімшілік-аумақтық бірлікке берілген коммуналдық меншікті басқару.
Жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастырудағы өзекті мәселелер
Болашақта Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқару негіздерін қалыптастыру жоспарлануда. Алайда бүгінгі күні мұндай институттарды толық енгізу бірқатар түйткілге тіреледі: ауылдық деңгейде басқарудың нақты тетіктері жеткілікті қалыптаспаған, кірістердің дербес көздері айқындалмаған, сондай-ақ меншікке қатысты мәселелер толық шешімін таппаған.
Жергілікті бюджет кірістері: құрылымы және қалыптасуы
Жергілікті бюджеттердің шығындары мөлшерлес кірістермен қамтамасыз етілуі тиіс. Кірістер салықтық және салықтық емес түсімдер арқылы қалыптасады. Өзіндік кірістер — заңмен бекітілген үлес ретінде тұрақты немесе ұзақ мерзімді негізде тиісті бюджетке түсетін түсімдер.
Кірістерді бөлу логикасы
Кейбір салықтар толық көлемде республикалық бюджет кірісі ретінде бекітіледі (мысалы, корпоративтік табыс салығы мен қосылған құн салығы). Ал аумақтардың экономикалық дамуын қолдау және жергілікті бюджеттердің теңгерімділігін қамтамасыз ету үшін жоғары тұрған бюджет деңгейінен жекелеген кіріс түрлерінің белгілі бір бөлігі төменгі бюджеттерге берілуі мүмкін.
Бөлу нормативтері барлық төменгі бюджеттер үшін бірыңғай немесе әртүрлі болып белгіленуі ықтимал. Оларды тиісті кірісті беріп отырған деңгейдің өкілетті органы айқындайды.
Шығындар және бюджеттік қаржыландыру қағидаттары
Жергілікті бюджеттердің шығындар құрылымы белгіленген. Бюджет қаражатын бөлу осы шығындарға сәйкес бюджеттік қаржыландыру арқылы жүзеге асырылады. Қаржыландыру — бюджеттік қаражатты алушыларға бөлу процесі.
Қаржыландыруды ұйымдастырудың негізгі қағидаттары
Нетто-бюджет жүйесі
Бюджетте нақты айқындалып, бекітілген шығын баптары бойынша ғана қаражатпен қатаң қамтамасыз етуге негізделеді.
Брутто-бюджет жүйесі
Бюджеттен толық қаржыландырылатын мекемелер мен ұйымдарды ақша қаражатымен қамтамасыз ету үшін қолданылады.
Аймақтық қаржыландыру және нысаналы ағымдағы трансферттер
Аймақтық қаржыландырудың ерекшелігі — нысаналы ағымдағы трансферттерді қолдану. Олар бюджеттік субвенциялар мен алып қоюлар (алулар) есебінде қарастырылмаған аймақтық бюджеттік бағдарламалар бойынша іс-шараларды орындауға беріледі.
Төмен тұрған бюджеттерге трансферттер арқылы қаражат міндетті түрде бөлінеді. Нысаналы ағымдағы трансферттердің сомалары республикалық немесе облыстық бюджеттерде бекітіледі.
Бюджеттің кірістері мен шығыстарының жалпы құрамы
-
Кірістер:
- Салықтық түсімдер;
- Салықтық емес түсімдер;
- Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер;
- Ресми трансферттер түсімі.
-
Шығындар.
-
Операциялық қалдық.
-
Таза бюджеттік несиелеу:бюджеттік несиелер, бюджеттік несиелерді өтеу.
-
Қаржы активтері операциялары бойынша қалдық:қаржы активтерін сатып алу, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер.
-
Бюджет тапшылығы (немесе профицит).
-
Бюджет тапшылығын қаржыландыру:зайымдардың түсуі, зайымдарды өтеу, бюджет қаражаты қалдығы қозғалысы.