Қазақша рефераттар

Қойдың сүті

Мал туралы мақал-мәтелдер: төрт түліктің мінезі мен халық даналығы

Төрт түлікке қатысты мақал-мәтелдер — қазақтың тұрмыс-тіршілігін, мінез-құлқын, еңбек пен берекеге көзқарасын айқын көрсететін өмірлік өлшем. Бұл жинақта қой, жылқы, түйе, сиыр, ешкі, өгіз, есек сияқты мал атауларына байланысты нақыл сөздер жүйеленіп, оқуға жеңіл етіп берілді.

Назар: Мәтіндегі кейбір қайталанған жолдар мазмұнға нұқсан келтірмей ықшамдалды, ал емле-тыныс белгілері біріздендірілді.

Қойға қатысты нақылдар

Қой — берекенің, момындықтың, өсімнің нышаны. Халық танымында қойдың мінезі де, пайдасы да жиі мысалға алынады.

Мінез бен белгі

  • Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.
  • Таңбасыз тай, енсіз қой болмайды.
  • Семіздікті қой ғана көтереді.
  • Саулықтың жасы үлкен, қошқардың басы үлкен.
  • Қонақ қойдан жуас.

Береке, өнім, өсім

  • Мал — баланың шашуы.
  • Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.
  • Қой еті — қоян еті.
  • Мал өсірсең, қой өсір — өнімі оның көл-көсір.
  • Бір қозы туса, бір түп жусан артық өседі.

Ескертпе мен тәмсіл

  • Қойшы көп болса, қой арам өледі.
  • Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды.
  • Ешкі бастаған қой егінге түседі.
  • Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айырылыпты.

Жылқыға қатысты нақылдар

Жылқы — ердің серігі, елдік пен еркіндіктің белгісі. Қазақ даналығы жылқының жүйріктігі, мінезі, қадір-қасиеті арқылы адам болмысын да сипаттайды.

Жүйрік, мұрат, жол

  • Алуан-алуан жүйрік бар — әрқайсысы өз әлінше шабады.
  • Ат сүрінбей жер танымас.
  • Құнан атқа жеткізер, ат мұратқа жеткізер.
  • Жүзден — жүйрік, мыңнан — тұлпар.
  • Жүйрік ат — бірде ат, бірде қанат.

Қадірі мен қасиеті

  • Ат — ердің қанаты.
  • Адам баласы сөйлескенше, жылқы баласы кісінескенше.
  • Арық атқа қамшы ауыр.
  • Тұлпар болар құлын мүшесінен белгілі.
  • Сырын білмеген аттың сыртынан жүрме.

Қысқа қайырым

«Тегін келген аттың тісіне қарама»

Ықыласпен келген жақсылықтың кем-кетігін тіміскілей берме деген ой.

«Ат айналып қазығын табады, ер айналып елін табады»

Туған жер мен өз жұртының тартымын бейнелейтін тәмсіл.

Дәмі мен сыны

  • Жылқының сүті — шекер, еті — бал.
  • Ат жаманы — сүріншек, ет жаманы — шеміршек.
  • Байтал шауып бәйге алмас.
  • Жаман атқа жал бітсе, жаныңа торсық байлатпас.

Түйе, сиыр, ешкі, өгіз, есек туралы

Халық даналығы тек жүйрік пен семіздікті ғана емес, ауыр жүк, тіршілікке төзім, қыңырлық пен қанағат сияқты қасиеттерді де мал бейнесі арқылы береді.

Түйе

  • Түйе — шудасын, жылқы — жалын, сиыр — мүйізін төсейді.
  • Соңғы түйенің жүгі ауыр.
  • Түйе ботасымен жарасады, тамақ батасымен жарасады.
  • Нар жолында жүк қалмас.
  • Түйе сілкінсе, бір есекке жүк қалады.

Сиыр, өгіз

  • Сиыр сипағанды білмейді, жаман сыйлағанды білмейді.
  • Ары тартсаң өгіз өледі, бері тартсаң арба сынады.
  • Өгізге туған күн бұзауға да туады.

Ешкі, есек

  • Есі кеткен ешкі жияр, ешкісімен есін жияр.
  • Айдағаның бес ешкі — ысқырығың жер жарады.
  • Есек семірсе, иесін тебер.
  • Ер тұрманы алтын болса да, есектің есек аты қалмас.
  • Есекті «өсек» десең, иесінің көңіліне келер.

Отбасы, бірлік, адам мінезі туралы түйін

Береке — татулықтан

  • Мал — адамның бауыр еті.
  • Ағайын тату болса — ат көп, абысын тату болса — ас көп.
  • Алып анадан туады, тұлпар биеден туады.

Тәрбиелік астар

  • Арық малды асырасаң, аузың-мұрның май болар; жаман адамды асырасаң, аузың-мұрның қан болар.
  • Түйенің бурасы жақсы, сөздің турасы жақсы.
  • Ерден ердің несі артық? Ойлап айтқан сөзі артық.

Ана мейірімі туралы жолдар

Қой сүйеді баласын «қоңырым» деп,

Ештеңені білмейтін «момыным» деп.

Сиыр сүйеді баласын «торпағым» деп,

Қараңғыда баспаған «қорқағым» деп.

Түйе сүйеді баласын «боташым» деп,

Жаудыраған көзіңнен «тоташым» деп.

Ешкі сүйеді баласын «лағым» деп,

Тастан-тасқа секірген «шұнағым» деп.

Жылқы сүйеді баласын «құлыным» деп,

Тұлпар болып жүгірер «жырыным» деп.

Тізбекті нақыл: өсімнен мұратқа дейін

Кейбір мақалдар ойды сатылатып жеткізеді: шағын қадамнан басталған қозғалыс үлкен мұратқа апаратынын меңзейді.

Сатылай өрлеу

  1. 1Тай тайға жеткізер,
  2. 2Тай құнанға жеткізер,
  3. 3Құнан атқа жеткізер,
  4. 4Ат мұратқа жеткізер.

Өлшем мен салыстыру

  • Бір биеден ала да, құла да туады.
  • Бір бие — үйдікі, екі бие — елдікі.
  • Бір биеде екі емшек: бірі кетсе — сүті жоқ.
  • Бір түйеде екі өркеш: бірі кетсе — күші жоқ.

Қысқа нақылдар

  • Ат тұяғын тай басар.
  • Тай тулап, үйірінен кетпес.
  • Тұлпардың өз тұяғы — өзіне дәрі.
  • Жылқы — малдың патшасы.