Аймақтық бағдарлама
Бюджет кодексіне қысқаша шолу
Қазақстан Республикасының бюджет заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және Бюджет кодексінен, сондай-ақ осы Кодексте көзделген өзге де нормативтік құқықтық актілерден тұрады. Бюджет кодексі бюджеттік және бюджетаралық қатынастарды реттеп, бюджет жүйесінің жұмыс істеу тәртібін, бюджет қаражатының қалыптасуы мен пайдаланылуының негізгі қағидаттары мен тетіктерін белгілейді.
Халықаралық шарттардың басымдығы
Егер Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартта Кодекстен өзгеше нормалар белгіленсе, онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады.
Қолданылу аясы
Бюджет заңдары Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында қолданылады және барлық жеке әрі заңды тұлғаларға қатысты.
Нормативтік актілердің қолданылу мерзімі
Қазақстан Республикасының Үкіметі мен жергілікті атқарушы органдардың тиісінше республикалық және жергілікті бюджеттерден тиісті қаржы жылына ақша бөлу туралы актілері (қайтарымды негізде ақша бөлуге қатысты ережелерді қоспағанда) ағымдағы қаржы жылы аяқталғаннан кейін күшін жояды.
Тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңға, сондай-ақ жергілікті бюджет туралы мәслихат шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар және оларды іске асыру туралы актілер тиісті қаржы жылының 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енгізіледі.
Егер заң актілерінде немесе өзге нормативтік құқықтық актілерде бюджет заңдарына қайшы келетін нормалар көзделсе, онда бюджет заңдарының ережелері қолданылады.
Негізгі ұғымдар мен анықтамалар
Төмендегі түсініктер бюджет қатынастарын біріздендіру және құқық қолдануды нақтылау үшін пайдаланылады.
Мемлекеттік бюджет
Өзара өтелетін операцияларды есепке алмағанда, республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіретін, талдамалы ақпарат ретінде пайдаланылатын және бекітілмейтін жиынтық бюджет.
Инвестициялық ұсыныс
Инвестициялық жобаның (бағдарламаның) мақсатын және оған жету жолдарын сипаттайтын, алдын ала іріктеуге мүмкіндік беретін тұжырымдама.
Кассалық алшақтық
Қаржы жылы ішінде шығыстар көлемінің бюджетке түсетін түсімдер мен бюджет қаражатының бос қалдықтары көлемінен асып түсуі.
Жергілікті бюджет
Облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеті, ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджеті.
Кірістерді бөлу нормативі
Кірістерді әртүрлі деңгейдегі бюджеттер арасында бөлудің пайыздық арақатынасы.
Салалық (секторлық) бағдарлама
Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін, экономиканың жекелеген салаларының (секторларының) маңызды міндеттерін шешуге бағытталған бағдарлама.
Бюджет қаражатын алушы
Бюджет қаражатын игерудің барлық деңгейінде бюджет қаражатын пайдаланатын орталық және жергілікті атқарушы органдар, мемлекеттік мекемелер, жеке және заңды тұлғалар, сондай-ақ қаржылық қызмет көрсететін тұлғалар (оның ішінде азаматтық-құқықтық мәмілелер негізінде).
Аймақтық бағдарлама
Мәслихаттар бекітетін, аймақтың (аумақтың) әлеуметтік-экономикалық даму міндеттерін шешуге бағытталған бағдарлама.
Түзетілген бюджет
Парламентте немесе мәслихатта нақтыланбай, Үкімет және жергілікті атқарушы органдар енгізген өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып бекітілген (немесе нақтыланған) бюджет.
Әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспары
Үкімет немесе мәслихат бекітетін, үш жылдық кезеңге арналған негізгі көрсеткіштер мен бағыттарды және оларды іске асыру шараларын айқындайтын құжат.
Трансферттер
Бюджетке және Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына, сондай-ақ бюджеттен (оның ішінде жеке және заңды тұлғаларға) өтеусіз және қайтарылмайтын төлемдер.
Қаржы жылы
Бюджеттің атқарылуы жүзеге асырылатын уақыт кезеңі: күнтізбелік жылдың 1 қаңтарынан басталып, 31 желтоқсанда аяқталады.
Уәкілетті органдар
- Бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган — мемлекеттік бюджеттің болжамды көрсеткіштерін және республикалық бюджет жобасын жоспарлайтын орталық атқарушы орган.
- Ішкі бақылау жөніндегі орталық уәкілетті орган — ішкі мемлекеттік қаржылық бақылау функцияларын жүзеге асырады.
- Бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган — республикалық бюджетті және өз құзыреті шегінде жергілікті бюджеттерді атқару, есеп пен есептілікті жүргізу функцияларын орындайды.
- Экономикалық жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган — әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі бағыттарын әзірлеуді қамтамасыз етеді.
Түсініктерді қолдану тәртібі
Егер бюджет заңдарындағы ұғымдар басқа құқық салаларындағы анықтамалармен сәйкес келмесе, бюджеттік қатынастарда бюджет заңдарындағы ұғымдар қолданылады. Ал өзге құқық салаларының ұғымдары, Кодексте өзгеше көзделмеген жағдайда, сол салаларда қалыптасқан мәнінде пайдаланылады.
Бюджеттің құрылымы
Бюджет мынадай негізгі бөлімдерден тұрады және бюджеттерді бекіту, сондай-ақ атқарылуы туралы есептерді жасау осы құрылымға сәйкес жүзеге асырылады:
1) Кірістер
- Салықтық түсімдер
- Салықтық емес түсімдер
- Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер
- Ресми трансферттер түсімдері
2) Шығындар
Мемлекеттік міндеттерді орындауға және бағдарламаларды қаржыландыруға бағытталатын бюджет шығыстары.
3) Операциялық сальдо
Кірістер мен шығындардың арақатынасын сипаттайтын көрсеткіш.
4) Таза бюджеттік кредит беру
- Бюджеттік кредиттер
- Бюджеттік кредиттерді өтеу
5) Қаржы активтерімен операциялар бойынша сальдо
- Қаржы активтерін сатып алу
- Мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер
6) Бюджет тапшылығы (профициті)
Бюджет теңгерімін сипаттайтын негізгі нәтиже көрсеткіші.
7) Тапшылықты қаржыландыру (профицитті пайдалану)
- Қарыздар түсімі
- Қарыздарды өтеу
- Бюджет қалдықтарының қозғалысы
Республикалық және жергілікті бюджеттер
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бюджет қаражатының елеулі бөлігі республикалық бюджетте шоғырланады. Республикалық бюджет — түсімдерді, бюджет тапшылығын (немесе профицитін) және Үкімет айқындайтын республикалық бюджет бағдарламаларын қаржыландыруға арналған орталықтандырылған қор.
Жергілікті бюджеттер — облыстық бюджеттер, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың, аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) бюджеттері.
Қаржы жылына арналған республикалық бюджет Қазақстан Республикасының заңымен, ал жергілікті бюджеттер мәслихаттардың шешімдерімен бекітіледі.
Бюджет жүйесінің қағидаттары
Бюджет жүйесінің жұмыс істеуі әртүрлі деңгейдегі бюджеттердің өзара байланысына негізделеді: оларды әзірлеу, қарау, бекіту, атқару және бақылау тәртібі, сондай-ақ атқарылуы туралы есеп арқылы қамтамасыз етіледі. Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі мына қағидаттарға сүйенеді: бірлік, дербестік, толықтық, нақтылық және жариялылық.
Бірлік қағидаты
Бюджет жүйесін ұйымдастыру мен жоспарлаудың ортақ негізін білдіреді: ел аумағында мемлекеттік кірістердің бірыңғай жүйесінің болуы, мемлекеттік шығыстардың бірізділігі, бірыңғай бюджеттік сыныптама, бюджеттік рәсім қағидаттарының және ақша жүйесінің бірлігі. Бұл қағидат Парламент тарапынан бюджет қаражаты қозғалысына тиімді бақылауды күшейтуге бағытталған.
Дербестік қағидаты
Әртүрлі деңгейдегі бюджеттер арасындағы кірістерді бөлудің тұрақты нормативтерін белгілеу және шығыстардың бағыттарын айқындау құқығы арқылы қамтамасыз етіледі. Әрбір билік органы өз бюджетін жасайды, бекітеді және атқарады, ал шығыстар аумақтың әлеуметтік-экономикалық даму міндеттерімен және органдардың құзыретімен айқындалады.
Толықтық қағидаты
Бюджетте мемлекеттің барлық қаржылық операциялары, барлық түсімдері мен шығыстары толық көрсетілуі тиіс. Бұл бюджет қаражатының көлемін және оның нақты бағыттарын дәл айқындауды талап етеді.
Нақтылық қағидаты
Бюджет көрсеткіштері елдің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарына, әлеуметтік-экономикалық дамудың болжамдары мен жоспарларына сай негізделуі қажет. Бұл көпнұсқалы есептеулерге, өткен кезеңдердің талдауына, болжамдық бағалауға және бюджеттік резервтердің болуына сүйенеді. Нақтылық бюджет баптарын бұрмалауды болдырмауға және бекітілген сомалардың орындалуын алдын ала бағалауға мүмкіндік береді.
Жариялылық қағидаты
Бекітілген бюджеттердің, алдағы қаржы жылына арналған бюджет туралы заңның және өткен кезеңдегі атқарылуы туралы есептердің жариялануы арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл қоғамның бюджет мазмұны, кірістер көздері, салықтарды алу тәртібі және шығыстардың бағыттары туралы хабардар болуына жағдай жасайды.
Теңгерімділік және тапшылықты қаржыландыру
Төменгі (жергілікті) бюджеттердің тұрақты әрі тиімді жұмыс істеуінің маңызды шарттарының бірі — дербестікпен қатар теңгерімділік. Барлық деңгейдегі бюджеттердің теңгерімділігі бюджет-қаржы саясатының маңызды талабы ретінде қарастырылады.
Заңнама бойынша бюджет тапшылығын ақша эмиссиясы есебінен жабуға жол берілмейді. Тапшылықты жабудың негізгі нысандары:
- мемлекеттік қарыздар шығару;
- кредит ресурстарын пайдалану.
Бюджеттердің атқарылуы барысында секвестрлеуге жатпайтын бюджеттік бағдарламалардың тізбесін республикалық деңгейде Парламент, ал жергілікті деңгейде өкілді органдар айқындап, бекітеді.