Сақ тайпалардың парсы патшасы Кирмен соғысы және оны жеңуі
Мазмұны
Бұл реферат сақ және ғұн тайпаларының әскери өнері, ірі тарихи соғыстардағы рөлі, сондай-ақ мемлекеттік құрылымының ерекшеліктері туралы.
Жоспар
- I Кіріспе
- II Негізгі бөлім
- 1. Сақтардың әскери өнері мен қару-жарақ түрлері
- 2. Сақ тайпаларының парсы патшасы Кирмен соғысы және оның жеңілуі
- 3. Сақ тайпаларының Александр Македонскиймен соғысы
- 4. Ғұн тайпаларының әскери өнерінің дамуы және олардың жорықтары
- 5. Сақ және ғұн тайпаларының мемлекеттік құрылымын талдау
- III. Қорытынды
Кіріспе
Әскери өнердің даму тарихында сақ жауынгерлерінің орны айрықша. Олардың соғыс жүргізу тәсілдері мыңдаған жыл бойы жаулары мен одақтастарының назарын аударып, ежелгі құл иеленушілік мемлекеттердің әскери тәжірибесіне өзіндік ықпал етті. Ежелгі әскери өнерді зерттеген теоретиктер сақтардың тәжірибесін талдап, ерекшеліктерін атап көрсетіп, оны қолдануға қатысты пікірлер қалдырған.
Сақ әскери тактикасының басты қағидалары
- Әскер көбіне ру-тайпалық топтардан құралды; алдынғы отрядтар тосқауыл жасап, негізгі күшке жағдай дайындады.
- Негізгі мақсат — қарсылас майданының тұтастығын бұзу, қозғалыс пен қысымды шашырату.
- Соғыстың өзегі — атты әскер; жаяу ұрысқа сирек түсті.
- Күтпеген жерден шабуыл, алдап шегіну, кенет қарсы шабуыл сияқты айла-тәсілдер кең қолданылды.
- Жеңіс кезінде қарсыласты толық талқандауға дейін қуып, жеңіліс кезінде ұрысты өз пайдасына өзгертуге ұмтылды.
Сақтардың күшін әлсіреткен маңызды факторлардың бірі — тайпалар арасындағы ішкі қақтығыстар. Дегенмен, ежелгі грек авторлары сақтарды «қасқа қатал, досқа адал» халық деп сипаттап, жауынгерлік рухын жоғары бағалаған. Кей деректерде олардың жеңілген жаудың бас сүйегін ыдыс етуі, терісінен қайыс жасау секілді қатал ғұрыптары айтылады. Бұл — сол дәуірдің соғыс мәдениетіндегі қатыгез нормалардың көрінісі.
Сақтардың әскери өнері мен қару-жарақ түрлері
Сақтар еркіндіксүйгіштігімен, батылдығымен және ұрыстағы табандылығымен ерекшеленді. Геродот оларды ақыл-ойы жоғары дамыған ел деп есептесе, Юстин бұл халықтың еңбекте қажымайтынын, ұрыста бой бермейтінін, қамалда төзімді келетінін атап көрсетеді.
Қару түрлері
- Жебелі шағын садақтар
- Парсылар «акинак» деп атаған, шабуға да, түйреуге де ыңғайлы қанжарлар
- Ұзын семсерлер
- Сүйменше найзалар
- Әр пішіндегі жауынгерлік балталар (бір жағы жүзді, екінші жағы балға тәрізді)
Сауыт-сайман және жабдық
- Қоладан жасалған дулыға
- Шағын қалқан
- Белдікке ілінген қорамсақ (жебе салғыш)
- Жебе ұштарының түрлері: ұңғылы (жапырақ, ромб тәрізді) және сапты, үш қырлы «қанды бас» үлгілері
- Әшекейлі, салмақты құрастырмалы белдіктер; қаптырмалары ою-өрнекпен безендірілді
Тарихи контекст
Б.з.д. VI ғасырдан бастап сақ көсемдерінің билігі біртіндеп мұрагерлік сипат алып, патшалық билік нығая түсті. Б.з.б. VII ғасырда сақтар басқыншылық жорықтарға қатысса, б.з.д. VI–V ғасырларда парсы әскерлерінің шабуылдарын тойтарған қорғаныс соғыстары басым болды.
Сақ тайпаларының парсы патшасы Кирмен соғысы және оның жеңілуі
Б.з.д. VI ғасырдың екінші жартысында Ирандағы парсы мемлекеті жаулап алу соғыстарын күшейтті. Кіші Азияны алғаннан кейін патша Кир Окс (Әмудария) пен Яксарт (Сырдария) аралығын мекендеген сақ тайпаларына жорық жасады. Массагеттерді Томирис (Тұмар ханым) басқарды. Бұл соғыста сақтардың басты артықшылығы — өз жерінің қыр-сырын жетік білуі және жылдам қимылдайтын атты әскерінің шеберлігі еді.
529–530 жж. оқиғалардың өзегі
- 529 ж. парсы әскері Окстан өтіп, бірнеше сақ отрядын талқандады.
- Томирис жауды тереңірек енгізіп, алдын ала жоспарланған жерге жеткізу үшін әдейі шегінуді ұйымдастырды.
- Шатқалда парсы әскері тұзаққа түсіп, ауыр жеңіліске ұшырады; Кир қаза тапты.
Юстин бұл шайқаста парсылардың шығыны туралы әсірелеп айтады. Дегенмен, негізгі тарихи қорытынды өзгермейді: сақтар стратегиялық шегініс пен тұтқиыл шабуыл тәсілін тиімді қолданып, сан басымдығы бар қарсыласты күйрете жеңді.
Сақ стратегиясының ерекшелігі
Сақтар жау саны басым болғанда ашық шайқасқа ұмтылмай, өз жерінің ішіне қарай шегініп, қарсыласты титықтатты. Жау әлсіреген сәтте шегінер жолын кесіп, қоршап жоюға тырысты. Сондай-ақ олар әскерді екі топқа бөліп: бірін майданда ұстап, екіншісін жау тылына соққы беруге немесе шегінген жауды түйреуге дайын ұстады. Күндіз-түні күтпеген ұсақ шабуылдар арқылы қарсыласқа психологиялық қысым жасауы да кең тараған әдіс болды.
Геродоттың пайымдауынша, сақтардың бекінісі де, қаласы да болмағанымен, олар «баспанасын өзімен бірге алып жүреді», ат үстінде мерген атып, күнкөрісін мал шаруашылығынан тапқан. Сондықтан оларды қуып жету де, өздері қаламаса ашық ұрысқа мәжбүрлеу де қиын болған.
Сақ тайпаларының Александр Македонскиймен соғысы (б.з.д. 330–328 жж.)
Арриан мен Курций Квинт сияқты авторлардың еңбектерінде сақтардың Александр Македонский әскеріне екі жылға жуық қарсы тұрғаны баяндалады. Македон билеушісі бұл аймақта парсы ықпалын біржола жою үшін Соғдианаға қарай жылжыды және бостандықсүйгіш тайпалармен ұзақ, ауыр соғыс жүргізді.
Соғыстың алғашқы кезеңі
Б.з.д. 329 жылы македондықтар Окс өзенінен өтіп, Маракандты алды. Кейін Яксартқа жетіп, қорғаныс тірегі ретінде Александрия қаласын салды. Осы тұста көтерілісті Соғдиананың қолбасшысы Спитамен басқарды. Ол сақ тайпаларымен одақ құрып, Яксарт аңғарындағы бірнеше қаланың гарнизондарын жойды.
Яксарт бойындағы шайқас
Македондықтар өзеннен өту үшін соғыс машиналарын қолданды. Шайқас өзеннің оң жағалауына ауысып, сақтардың атты мергендері қарсыласты қоршап, жебемен тұқыртты. Александр толық атты әскерін іске қосып, сақтарды кейін шегіндіргенімен, аптап ыстық, шөл және қауіп-қатер оны сақ жеріне тереңдеп енуге тежеді.
Спитамен тактикасы және қоршау
Македон күштері Спитаменге қарсы бағытталғанда, ол ашық шайқастан жалтарып, жылдам шегініп, сақ жасақтарымен қайта бірікті. Кейбір қақтығыстарда македондық отрядтар сақ тосқауылына түсіп, ауыр шығынға ұшырады; аз ғана бөлігі қашып құтылғаны айтылады. Бұл соғыстар сақтардың маневр, шашыраңқы әрекет және біртіндеп топтасу арқылы қарсыласқа қысым түсіру қабілетін айқын көрсетті.
Кейінгі кезеңдерде сақтардың бір бөлігі Александр армиясы құрамында да қызмет еткені мәлім. Антик авторлар сақ жауынгерлерінің бой-сымбаты мен атты әскерінің сапасын ерекше атап өтеді.
Ғұн тайпаларының әскери өнерінің дамуы және олардың жорықтары
Ғұндар ежелгі түркі дүниесінің ірі әскери-саяси күштерінің бірі ретінде қарастырылады. Н.А. Аристовтың пікірінше, б.з.д. III ғасырда ғұндар түркі тілінде сөйлеген. Деректерде ғұн бірлестігі құрамына әртүрлі тайпалардың кіргені айтылады.
Ғұн әскери машығы
- Негізгі соғыс құралы — қуатты садақ пен ұшы өткір жебе; алыстан соққы беруге бейімделді.
- Жақын шайқаста қылыш қолдану шеберлігі жоғары болғаны баяндалады.
- Қарсылас қашып құтылмасын деп арқан, тұзақ қолданғаны туралы деректер бар.
- Шапшаң маневр жасап, әдейі бытырап кетіп, кейін қайта топтасу арқылы соққы беру тәсілдері сипатталады.
Аттила дәуірі
Тарихи әңгімелерде Аттила ірі қолбасшы әрі саясаткер ретінде сипатталады. 451 жылы ол Батысқа жорық жасап, Рим ықпалына қарсы тұрған тайпалық бірлестіктермен ірі шайқасқа қатысты. Кей деректер бұл соғыстың ауқымын өте үлкен деп көрсетеді. Нәтижесінде Аттила әскері уақытша шегінгенімен, қарсы одақтың ішкі қайшылықтары күшейіп, ғұн әскері толық күйремей кері қайтқан деп баяндалады. Кейін Аттила Италияға қарай қайта жылжып, бірқатар қалаларды бағындырғаны айтылады.
Аттиланың қазасынан кейін ғұн империясы әлсіреп, біртіндеп ыдырады. Бұл кезең — ұлан-ғайыр көшпелі бірлестіктердің тұтастығын сақтау қаншалықты күрделі екенін көрсететін тарихи мысалдардың бірі.
Сақ және ғұн тайпаларының мемлекеттік құрылымын талдау
Б.з.б. VII–IV ғасырларда сақ тайпаларының одағы қалыптасты. Сақ қоғамының ұйымдасуы туралы мәселе әлі күнге дейін зерттеушілер арасында талқыланып келеді, өйткені жазба деректерде әлеуметтік топтар мен басқару жүйесіне қатысты мәлімет аз.
Қоғам сипаты
Қолда бар деректерге сүйенгенде, сақ қоғамы көбіне әскери-демократиялық сипатта болды: маңызды мәселелер халық жиналысында қаралып, оған әйелдер де қатыса алғаны айтылады.
Үш әлеуметтік топ
- Жауынгерлер (дәстүрлі түсі: қызыл/сары-қызыл)
- Абыздар (белгілері: құрбан табақ, ерекше бас киім)
- Қауым мүшелері (егіншілік, мал шаруашылығы; түсі: сары/көк)
Билік пен мұрагерлік
Тайпа көсемдері көбіне жауынгерлер ортасынан сайланды. Грек авторлары оларды «басилевс» деп атаған. Патша мен жауынгердің нышаны ретінде садақ пен жебе ерекше мәнге ие болып, кейде мұрагерге берілген, сондай-ақ жерлеу ғұрпында бірге қойылған.
Әлеуметтік өзгерістер
Уақыт өте келе малға жеке меншік ұлғайып, мүлік теңсіздігі күшейді. Соғыс тұтқындарын құлға айналдырып, үй шаруашылығында пайдаланғаны туралы да айтылады. Бұл — алғашқы қауымдық қатынастардың ыдырап, таптық қоғамға өтудің алғышарттары пайда болған өтпелі кезеңнің белгілері.
Ғұн мемлекеттік құрылымы
Ғұндарда патриархалдық-рулық қатынастар басым болғаны көрсетіледі. Деректерде олардың 24 руға бөлінгені, әр руды ақсақалдар басқарғаны, ал жылына үш рет халық жиналысы өткізілгені айтылады (берілген мәтін осы тұста үзіледі).
Қорытынды
Сақтар мен ғұндар әскери өнерді жетілдіріп, атты әскердің маневрлік мүмкіндігін барынша тиімді пайдаланған көшпелі өркениеттер ретінде тарихта айқын із қалдырды. Сақтардың стратегиялық шегініс, тұтқиыл шабуыл, қос топқа бөліп соғыс жүргізу тәрізді әдістері парсы және македон сияқты қуатты қарсыластарға төтеп беруге мүмкіндік берді. Ғұндар да жылдам қимыл, алыстан атқылау және күтпеген соққы беру тәсілдерін дамытып, Еуразия кеңістігіндегі саяси тепе-теңдікке ықпал етті. Мемлекеттік құрылым тұрғысынан сақтарда әскери-демократиялық сипат айқын көрінсе, ғұндарда рулық ұйым мен ақсақалдық басқарудың салмағы басым болғаны байқалады.