Нұрсұлтан аға
КСРО-ның ыдырауы: саяси ғана емес, әлеуметтік-экономикалық дағдарыс
КСРО-ның ыдырауының басты себептерінің бірі саяси факторлар болғаны даусыз. Алайда бұл үдерістің әлеуметтік-экономикалық себептері де айрықша маңызды еді. Ең бастысы — бұл себептер бір-бірімен тығыз байланысып, бірінен бірі туындап отырды.
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өз еңбектерінде КСРО-ны ыдырауға, дәлірек айтқанда күйреуге алып келген әлеуметтік және экономикалық себептерге арнайы тоқталып, оларды жан-жақты талдады. Осы тұрғыдан алғанда, Назарбаев еңбектері КСРО күйреуінің әлеуметтік-экономикалық тарихын зерттеуге де маңызды дереккөз бола алады.
Негізгі түйін
- Ыдырау себептері: саяси, әлеуметтік, экономикалық факторлардың тоғысуы.
- Талдау өзегі: объективті негіздерді (әсіресе экономикадағы) ашып көрсету.
Назарбаев еңбектерінің деректік маңызы
Д. Валовой КСРО-ның ыдырауын талдауда көбіне саяси аспектілер мен субъективті (адами) факторларға ғана басымдық берілетінін атап өтіп, ал өзге факторлар — әсіресе экономикалық негіздер — жеткілікті ескерілмейтінін сынға алады. Оның пайымынша, Одақтың ыдырауына алып келген үдерістің объективті іргетасын ашуда Назарбаев тұлғасы мен еңбектерінің орны ерекше.
Н. Назарбаев 2005 жылғы ақпандағы Қазақстан халқына Жолдауын: «Біз неден бастадық, жол басында қолымызда не болды, сол кездегі нақты мүмкіндіктеріміз қандай еді?» деген сауалдардан бастады. Бұл сұрақтарға берген жауабы да назар аударарлық: әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуалдың «сын көтермес күйде» болғанын ашық айтады.
Мұнда кездейсоқтық жоқ. Біріншіден, нақты жағдайды анықтап, жан-жақты талдау арқылы негізделген шешім қабылдау — Назарбаевтың ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жұмыс тәсілі. Екіншіден, «Әділеттің ақ жолы» сияқты еңбектер тәуелсіздік қарсаңындағы елдегі әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуал туралы шынайылығы жоғары деректер береді.
Деректанулық тұрғыдан маңызды белгі
Жоғары билік деңгейіндегі тұлға ретінде ол оқиғалардың «қалың ортасында» болғанын, талдауға, салыстыруға, қорытынды жасауға және шешім қабылдауға мәжбүр болғанын атап өтеді. Сондықтан белгілі бір саланы әдейі «әсірелеп жақсарту» не «қасақана төмендету» қажеттілігі болмағаны — деректің сенімділігі үшін маңызды фактор.
Идеология және шынайы нәтиже
Назарбаев кеңестік жүйенің «Барлығы да адам үшін» деген ұранының астарында адамның өзінен гөрі «жалпы социализм» ұғымы үстем болғанын, ал халықаралық бәсекеде жүйенің әлсіздігі айқын көрінгенін атап көрсетеді.
Түйін: бәсекелесе отырып өркендеу жағдайында кеңестік жүйе өз әлсіздігін танытып, тарихи жеңіліске ұшырады.
Ұлт мәселесі: теориялық дәрменсіздік және ұлтаралық дағдарыс
Назарбаев қоғамдағы дағдарысты сипаттай отырып, ең басты сауалдың экономикалық дағдарыстан елді қалай алып шығу туралы болғанын, алайда оған «ақылға қонымды жауап» табылмағанын айтады. Бұл жерде экономикалық дағдарыс әлеуметтік құбылыстармен, соның ішінде ұлтаралық қатынастар саласындағы дағдарыспен тікелей байланыстырылып беріледі.
«Ғасырлар тоғысында» еңбегінде көпұлтты мемлекет үшін шешуші мәнге ие ұлтаралық қатынастар мәселесіне арнайы тоқталып, бұрынғы КСРО-да оның ушығу себептерін талдайды. Ол үлкен мемлекеттің құлауына технологиялық және стратегиялық мешеулікпен қатар, ұлт мәселесінің де аз әсер етпегенін атап өтеді.
Назарбаевтың қорытындысы өткір: ұлт мәселесінің асқынуы, ең алдымен, теориялық дәрменсіздіктен басталды. Басшылықта да, ғылыми ортада да бұл проблемамен жүйелі түрде айналысқан адамдар аз болған.
Теориясыз саясаттың қаупі
Көпұлтты мемлекеттер тәжірибесін зерттей келе, Назарбаев: түбегейлі теориялық тұғырнама болмайынша және қалыптасқан ахуал жан-жақты пайымдалмайынша, салиқалы ұлт саясатын түзу мүмкін емес деген тұжырымға келеді.
Марксизмді қолданудағы қателік
Кеңес Одағында ұлттық қозғалыстардың әртүрлі түрлері жиі шатастырылып, олардың табиғаты әрқилы болуы мүмкін екеніне жеткілікті мән берілмеді. Теориялық негіздің әлсіздігі практикалық шешімдерді де бұлыңғыр етті.
Күш қолдану — тығырық
Назарбаев ұлтаралық қайшылықтар қақтығысқа, ал қақтығыс қантөгіске ұласқан кезеңде теориялық базаның жоқтығы мен ахуалды терең түсінбеу қоғамды тығырыққа тірегенін жазады. Ұлт мәселесін күшпен шешу әрекеттері режимнің әлсіздігін әйгілеп, дағдарысты тереңдетті.
1986 жылғы Желтоқсан: ұлт санасы және тоталитарлық жүйенің әлсіреуі
1986 жылғы 17–18 желтоқсанда Алматыда болған оқиға кеңестік жүйенің «тапжылмайтын» болып көрінген ағымын өзгертті. Қазақ жастары ашық түрде көшеге шығып, ел тағдырына ықпал етуге құқылы екенін мәлімдеді. Бұл — тоталитарлық мемлекет жағдайында саяси жарылысқа тең құбылыс еді.
Оқиғаның басталуына Орталықтың республика басшылығына Қазақстанға қатысы жоқ, облыстық деңгейдегі басшы Г. Колбинді тағайындауы түрткі болғаны айтылады. Бейбіт қарсылық митингісінің қатыгездікпен басылуы кейін жазалау шараларына, тұтас халыққа «қазақ ұлтшылдығы» айыбының тағылуына ұласты. Бірақ күш көрсету жүйенің іріп-шіруін тоқтата алмады — керісінше, оның қадірін кетірді.
Назарбаев бұл оқиғалар қазақ жастарының ұлттық санасының өскенін, қорқыныштың алғаш рет еңсерілгенін көрсеткенін атап өтеді. Желтоқсан — жаңа тарихтың жалын биіктеткен кезеңдерінің бірі ретінде бағаланады.
Тәуелсіз Қазақстан үшін сабақ
Назарбаевтың түйіні: шынайы ұлттық сана жоқ жерде өзге ұлттар мен өзге мәдениеттерді шынайы құрметтеу де мүмкін емес. Ал өзге мәдениетке құрмет болмаған жерде азаматтық татулық орнықпайды.
Азаматтық келісімнің іргесі — мәдени өзара құрмет және саясаттандыру мен идеологияландырудан аулақ, байыпты ұстаным.
Ұлтаралық шиеленіс және орталықтың қауқарсыздығы
Д. А. Қонаев ұлтаралық шиеленістің бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенін, ал М. С. Горбачев пен оның командасының бұл мәселелерді шешуде жеткілікті жауапкершілік танытпағанын атап өтеді. Оның пікірінше, негізгі «тәсіл» — проблемаларды айналып өту, көрсе де көрмегендей болу еді.
Экономикалық себептер: «жоспарлы экономиканың» дағдарысы
Назарбаев КСРО-ның ыдырауындағы экономикалық негіздерді талдай отырып, қоғамдағы көптеген қиындықтардың түп-төркіні өзімізде не бар, не жоғын; нені сақтау, неден бас тарту керектігін нақты түсінбеуден өрбитінін айтады.
«Әділеттің ақ жолында» ондаған жыл бойы социалистік жүйенің басты «артықшылығы» ретінде дәріптелген жоспарлы экономикаға өткір баға береді: соңғы отыз жылда іс жүзінде жоспарлы экономика да, жоспарлы шаруашылық та болмағанын; бар болғаны терминдер мен жалған ұғымдар болғанын жазады.
Бұл — сырттай әсер үшін айтылған айыптау емес, жоспарлау механизміне тікелей қатысқан адамның тәжірибелік байқауы ретінде беріледі. Назарбаев Министрлер Кеңесінің Төрағасы ретінде жоспарлаудың қалай жүретінін нақты мысалдармен көрсетеді.
Жоспарлау «саясатқа» айналған сәт
Жоспарды «қорғау» немесе бюджетті бекіту үшін Мәскеуге баратын қызметкерлерге сыйақы сұрау, бөлім басшыларымен «жұмыс істеу» деген желеумен шығынды қалыпты құбылысқа айналдыру сияқты тәжірибелер ашық айтылады.
Мұндай «дәстүр» жүйенің ішкі моральдық азғындауына, сый-сияпат, жағымпаздық, құлдық психологиясының орнығуына алып келді. Ал бұл өз кезегінде қулыққа, есептің бұрмалануына, парақорлыққа жол ашты.
«70–80% қамтамасыз етілетін» жоспар
Назарбаевтың сипаттауынша, жоспарлар қажетті ресурстармен 70–80% ғана қамтамасыз етілетіні алдын ала белгілі болса да, бәрібір бекітіле беретін. Соның салдарынан жалпы баланс бұзылып, жоспарды «қағаз жүзінде» орындау дағдысы күшейді. Кейде жоспарды орындау тағдыры 31 желтоқсанда, Жаңа жылға санаулы минут қалғанда телефон арқылы «шешіле салатын» деңгейге жеткені айтылады.
Д. Валовойдың экономикалық түсіндірмесі
Д. Валовой мұндай бассыздықтың түбірінде экономикалық теорияны ескермеу және объективті экономикалық заңдылықтарды бұзу жатқанын көрсетеді. Нәтижесінде «өндіріс үшін өндіріс» қағидасы үстем болып, өндіріс көлемі ақша өлшемімен өскенімен, әр сомға шаққандағы нақты тұтыну құны төмендей берген.
Көзбояушылық және жалған есеп: жүйелік сипат
Жаппай алдаушылық пен жалған ақпарат беру тек жоғарғы деңгейде емес, жергілікті жерлерде де кең таралғаны айтылады. Назарбаев үкімет басшысы ретінде Семейге сапарында облыста есепте көрсетілгенмен салыстырғанда 330 мың бас мал жетіспейтінін естігенін келтіреді.
Құпия тексерулер нәтижесінде сорақы фактілер ашылған: Қызылорда маңындағы «табын» қағаз жүзінде бар, бақташысы да, көмекшісі де ведомостқа қол қойып жалақы алады, бірақ табынның өзі мүлде жоқ болып шыққан.
Мұндай кемшіліктерді көтеру әрекеттері ішкі қарсылыққа ұшырап, ақырында «Қазақстанда бәрі жақсы, бәрі орын-орнында, өз арамыздағы әңгімені сыртқа жаймау керек» деген ашық қысымға дейін барғаны баяндалады.
1986 жылғы ақпандағы XVI съезд баяндамасы
Назарбаев 1986 жылғы ақпанда өткен Қазақстан Компартиясының XVI съезіндегі баяндамасында республикадағы жағдайды ашық айтқаны белгілі. Баяндаманың стенограммасы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, ғылым, әлеуметтік сала, тұтыну кооперациясындағы ахуалды нақты деректермен сипаттайды.
Жеп қою мен талан-тараж салдарынан 5 жыл ішінде совхоздарда 120 мыңға жуық ірі қара, 1,7 миллион қой, 42 мыңдай жылқы мен шошқа кем шыққаны айтылады.
Пәтер бөлу кезіндегі әлеуметтік әділеттік қағидаларының бұзылуы ашу-ыза туғызғаны, заң бұзған лауазымды адамдардың қызметтен босатылғаны көрсетіледі. Алматыда да еркінсу мен жолсыздықтарға жол берілгені аталады.
Қорытынды: күйреудің объективті негіздері
КСРО-ның күйреуі саяси шешімдер мен тұлғалық факторлармен ғана түсіндірілмейді. Назарбаев еңбектерінде көрсетілгендей, әлеуметтік және экономикалық дағдарыстардың қабаттасуы — күйреудің объективті негізін құраған маңызды құрамдас бөліктер.
Ұлтаралық қатынастар саласындағы теориялық әлсіздік пен уақытында шешілмеген қайшылықтар әлеуметтік дағдарысты тереңдетті. Ал жоспарлы экономика деп аталған жүйенің шынайы жұмыс істеу тетіктері — орталықтандырылған өктемдік, ресурстық сәйкессіздік, көзбояушылық және моральдық азғындау — экономикалық іргетасты іштен ірітті.
Оқырманға қалатын ой
Бір жүйенің күйреуі көбіне бір ғана себептен емес, шешілмей жиналған қайшылықтардың қосындысынан туады: қоғамдық келісімнің әлсіреуі, теориясыз басқару, экономикалық заңдылықтарды елемеу және шынайы деректің орнына жалған есепке сүйену.