Мектеп туралы қаулылар
Мектептің революциялық қайта құрылуы және алғашқы қадамдары
Халық ағарту жүйесін түбегейлі қайта құру революцияның алғашқы күндерінен-ақ басталды. 1917 жылғы 9 қарашадағы декретпен Ағарту ісінің мемлекеттік комиссиясы құрылып, ол халыққа білім берудің жаңа жүйесінің негіздерін талдауға кірісті. Халық ағарту комиссары А. В. Луначарский (1875–1933) мұғалімдер мен оқушыларға үндеу жасап, Кеңес өкіметінің ағарту саласындағы негізгі қағидалары мен міндеттерін айқындады.
Үндеуде көрсетілген негізгі қағидалар
- жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқыту;
- мектептің барлық сатыларында жалпы білім алуға қолжетімділік;
- мектепті шіркеуден бөлу, діни ықпалдың болмауы;
- білім беруді демократияландыру;
- жергілікті және ұлттық ерекшеліктерді ескеру.
Ескі басқару жүйесін тарату үдерісі де қатар жүрді. 1918 жылғы 18 маусымда Халық Комиссарлар Кеңесі «Ресей Социалистік Кеңес Республикасында халық ағарту ісін ұйымдастыру туралы ереже» қабылдап, республикадағы жалпы басшылықты Ағарту ісінің мемлекеттік комиссиясына, ал жергілікті жерлерде губерниялық, уездік және болыстық халыққа білім беру бөлімдеріне жүктеді. Бұл бөлімдердің жанынан еңбекшілер ұйымдарының өкілдері, мұғалімдер мен оқушылар кіретін білім беру кеңестері құрылып, кеңесші орган қызметін атқарды.
1918 жылғы 30 мамырда барлық оқу орындары мен жалпы білім беретін мекемелерді Халық ағарту комиссариатының қарамағына беру туралы декретке қол қойылды. Жалпы білім беретін және кәсіптік оқу орындарын бір орталыққа жинақтау мектеп реформасының бірізділігін қамтамасыз етті.
Шіркеу мен мектепті бөлу: 1918 жылғы 20 қаңтар декреті
«Шіркеулік және діни қоғамдарда ар-ождан еркіндігі туралы» декрет шіркеуді мемлекеттен, ал мектепті шіркеуден бөлу қағидасын жариялады. Ар-ождан еркіндігі бекітіліп, дінге қатысына қарай кез келген шектеу мен артықшылық жойылды. Сонымен бірге мемлекеттік, қоғамдық және жекеменшік оқу орындарында діни қағидаларды оқытуға тыйым салынды.
1918 жылғы 25 тамыз – 4 қыркүйек аралығында өткен І Бүкілресейлік халық ағарту съезінде екі сатылы бірыңғай мектеп жүйесі мақұлданды: І саты — 5 жыл, ІІ саты — 4 жыл. Екі саты бірігіп, тоғыз жылдық жалпы білім беретін орта мектепті құрады.
Бұл шаралар контрреволюциялық күштердің — буржуазия, помещиктер және буржуазияшыл зиялылардың — айрықша қарсылығын туғызды. Мұғалімдер қауымы да біркелкі ұстанымда болған жоқ: орта мектеп мұғалімдерінің едәуір бөлігі өзгерістерге қарсы тұрса, халық мектептерінің көптеген ұстаздары реформаларды қолдады.
Контрреволюциялық Бүкілресейлік мұғалімдер одағына қарсы интернационалшыл мұғалімдердің І Бүкілресейлік съезі ұйымдастырылып, онда Ағарту ісі мемлекеттік комиссиясының жұмысы талқыланды. Съезд қатысушылары Бүкілресейлік мұғалімдер одағының қызметін қатаң сынап, мұғалімдерді ол ұйымнан шығып, интернационалист мұғалімдер одағына қосылуға шақырды.
1918 жылы А. В. Луначарский, П. Н. Лепешинский, Н. К. Крупская жетекшілігімен «Бірыңғай еңбек мектебінің негізгі қағидалары» және «Бірыңғай еңбек мектебі туралы ереже» құжаттарын әзірлеу қызу жүрді. «Ереже» жобасы 1918 жылғы тамызда Бүкілресейлік ағарту съезінде таныстырылып, бірауыздан мақұлданды. «Негізгі қағидалар» педагогикалық ортада «Бірыңғай еңбек мектебі туралы декларация» атауымен кең танылды.
Декларацияның идеялық өзегі
«Мектеп саясаттан тыс болуы керек» деген буржуазиялық және ұсақ буржуазиялық көзқарасқа қарсы декларация мектептің қоғаммен және саясатпен байланысын кеңестік педагогиканың басты қағидаларының бірі ретінде бекітті.
Дегенмен уақыт жағдайына байланысты бірқатар даулы тұстар да болды (емтихан мен үй тапсырмасын алып тастау, ақыл-ой білімінің есебінен еңбек тәрбиесіне шектен тыс әуестену және т.б.). Соған қарамастан, мектепті революциялық тұрғыдан қайта құруда бұл құжаттардың маңызы зор еді.
Мектептегі білім беру жүйесінің дамуы (1918–1920-жылдар)
1918 жылы қабылданған мектеп жүйесі азамат соғысы және шетел интервенциясы жылдарында да өзгерістерге ұшырады. Жұмысшы факультеттері, жұмысшы-жеткіншектерге арналған мектеп-клубтар, жеткіншектерге арналған екі жылдық мектептер және басқа да жаңа үлгідегі мекемелер ашылды.
1920 жылы құрылған Кәсіптік білім берудің бас комитеті жалпы білім берудің жас нормасын 16-дан 15 жасқа төмендетуді ұсынды және кәсіптік білім беру жүйесіне өзгерістер енгізді. Төменгі кәсіптік мектептер мен техникумдар бірыңғай еңбек мектебінің базасында дамуы тиіс деп қарастырылды.
1922 жылға қарай қалыптасқан икемдірек құрылым
- бастауыш мектеп — 4 жыл;
- негізгі жалпы білім беретін мектеп — 7 жыл;
- жоғары саты — жалпы оқу мерзімі 9–10 жыл.
Бұл жүйенің маңызды артықшылығы — әрбір саты келесісіне көтерілуге мүмкіндік беріп қана қоймай, кәсіптік-техникалық білімге де берік негіз қалады.
Мектеп сатылары кәсіби бағыттарға да тірек болды: І саты кәсіптік мектептерге, фабрика-зауыт мектептеріне, оқу-өндірістік шеберханаларға негіз болса, жетіжылдық мектеп техникумдарға (индустриялық, ауылшаруашылық, педагогикалық және т.б.) жол ашты. Тоғызжылдық–онжылдық мектеп жоғары оқу орындарына даярлықтың негізі ретінде қарастырылды.
1923–1924 оқу жылынан бастап ауылдық жерлерде І саты мектептері негізінде оқу мерзімі 3 жылдық шаруа жастары мектептері (ШЖМ) ашыла бастады. Негізгі мақсат — ауыл жастары арасынан мәдениет таратушыларды және белсенді кадрларды тәрбиелеу. 1925 жылы фабрика-зауыт жетіжылдықтары (ФЗЖ) ашылып, 1930–1934 жылдары негізгі жалпы білім беретін мектептердің бір түріне айналды. 1921 жылдан фабрика-зауыт оқушыларының мектептері (ФЗУ) да қарқынды дамып, өндіріс пен көлік салаларына маман жұмысшылар даярлауға бағытталды.
1921–1922 жылдар: экономикалық қысым және оның салдары
Елдегі ауыр экономикалық жағдай халық ағарту ісіне бөлінетін қаржының қысқаруына әкелді. Өндіріс пен ауыл шаруашылығын қалпына келтіру бірінші кезекке шыққандықтан, мектептерді жергілікті бюджетке көшіру және жүйені ықшамдау орын алды.
1923 жылдан бастап білім беру бюджеті біртіндеп нығайып, мұғалімдердің, әсіресе ауыл мұғалімдерінің материалдық жағдайы жақсара түсті. Мектептердің материалдық-техникалық базасы да күшейіп, оқулықтар мен көрнекі құралдарға, жөндеу мен жаңа ғимарат салуға қаржы бөлінді. Ауыл мектептері үшін құрал-жабдықтарды тегін беру тәжірибесі енгізілді.
Жалпы білім беретін мектеп жүйесінің өсімі (таңдамалы деректер)
Төмендегі мәліметтер мәтінде келтірілген көрсеткіштерді ықшамдап береді.
| Оқу жылы | Мектеп саны | Оқушы саны (мың) |
|---|---|---|
| 1914–1915 | 105 524 | 7 896 |
| 1923–1924 | 91 837 | 7 962 |
| 1925–1926 | 103 276 | 10 219 |
| 1927–1928 | 118 558 | 11 466 |
| 1929–1930 | 133 197 | 13 515 |
1920-жылдардың соңына қарай мектептер мен оқушылар саны айтарлықтай артты. Өсу тек бастауыш мектептермен шектелмей, жетіжылдық және орта мектептер желісін де қамтыды: 1922–1926 жылдары жетіжылдық мектептердегі оқушылар саны үш есе көбейді. Оқушылардың әлеуметтік құрамы да өзгеріп, еңбекші отбасыларынан шыққан балалардың үлесі басымдай түсті.
Жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру (1930-жылдар)
1930 жылғы сәуірде өткен халық ағарту ісі жөніндегі ІІ Бүкілодақтық партия кеңесі жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беруді дамудың сол кезеңіндегі негізгі мәселе ретінде атап өтті. Кеңес кең ауқымды бағдарлама ұсынды: 1930–1931 оқу жылынан бастап бастауыш білім алмаған 8–10 жастағы балалар мен 11–15 жастағы жеткіншектерді жаппай оқытумен қамту жоспарланды.
1930 жылғы 25 шілдеде «Жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру туралы» партия қаулысы, ал 1930 жылғы 14 тамызда Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлар Кеңесінің осы аттас қаулысы қабылданды.
1930 жылғы қаулының негізгі тармақтары
- 1930–1931 оқу жылында Кеңес Одағының барлық жерінде балаларға жаппай бастауыш білім беру енгізілді: 8–10 жастағылар 4 жылдық бастауыш мектеп көлемінде оқуға міндеттелді.
- 1930–1931 оқу жылынан бастап 11–15 жастағы балаларды жаппай оқыту белгіленді.
- 1930–1931 оқу жылынан бастап өнеркәсіпті қалаларда, фабрика-зауыт аудандарында және жұмысшы поселкелерінде жетіжылдық мектеп көлемінде білім беру жүйесі енгізілді.
Қаулы бойынша балаларды міндетті түрде оқыту жауапкершілігі ата-аналарға жүктелді.
Жаппай бастауыш білім беруді іске асыру үшін қалалық, аудандық және ауылдық комитеттер құрылды, ал республикаларда жұмысты республикалық комитеттер үйлестірді. 1930–1934 жылдары бастауыш мектеп көлеміндегі жаппай оқыту кеңінен жүргізіліп, өндірістік қалаларда жетіжылдық мектептер желісі ұлғая түсті.
1930–1931 оқу жылынан бастап жалпы білім беретін мектептердегі оқушы саны жыл сайын 3–4 миллионға өсіп отырды: 1929–1931 жылдардағы 13,5 миллионнан 1939 жылдың соңына қарай 32 миллионға жетті. Ұлттық республикаларда бұл үдеріс ерекше қарқын алды. V–VIII сыныптарда оқушылар саны 1929–1930 оқу жылындағы 1,6 миллионнан 1938–1939 оқу жылында 8,8 миллионға дейін көбейді; ауыл мектептерінде V–VII сыныптардағы оқушы саны сол кезеңде он есеге артты.
Оқушы санының күрт өсуі педагогикалық кадрлар тапшылығын өткір мәселеге айналдырды. Осыған байланысты педагогикалық институттар, техникумдар және қысқа мерзімді курстар желісі кеңейтілді, бастауыш мектеп мұғалімдерінің материалдық жағдайы жақсара түсті.
1930-жылдардағы сандық өсім (жекелеген көрсеткіштер)
- Жетіжылдық мектептер саны: 6 554 (1927–1928) → 34 199 (1937–1938).
- Орта мектептер саны: 1 775 → 9 909.
- Оқушылардың жалпы саны: 11 466 мың (1927–1928) → 29 562 мың (1937–1938).
Мектеп туралы қаулылар және қайшылықты өзгерістер
1930-жылдардың басында орта және жоғары мектепке қатысты партия мен үкіметтің бірқатар қаулы-қарарлары қабылданды. Бұл құжаттар оқу-тәрбие жұмысын қайта құруға бағыт беріп, педагогика ғылымының сол кезеңдегі ұстанымдарын айқындады. Алайда оларды бағалағанда, кей тұстарда елеулі кемшіліктер мен біржақты шешімдердің болғанын да ескеру қажет.
Негізгі құжаттар және ықпалы
1931 жылғы 5 қыркүйек — «Бастауыш және орта мектеп туралы» қаулыдан кейін оқушылардың жалпы даярлығына көңіл күшейді. Бірақ 1937 жылғы 4 наурызда Халық ағарту комиссариатының қаулысымен еңбек сабағы оқу жоспарынан алынып тасталды.
1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басында политехникалық мектеп, мектептің өмірмен байланысы туралы қозғалыс кейде негізсіз бұрылыстарға әкелді: мектептер мен педагогикалық оқу орындарына өзіне тән емес міндеттер жүктелді (өндірістік жоспарларға қатысу, тәртіпті күшейту науқандары, мәдени-ағарту жұмыстарын орындау).
«Проект әдісі» педагогикалық институттар мен техникумдарда әмбебап тәсіл ретінде міндетті түрде енгізілді. Бұл жағдай 1931 жылғы қаулының «бұрмалаушылықтарды» тежеудегі маңызын арттырғанымен, еңбек арқылы оқыту мен тәрбиелеу идеясына белгілі дәрежеде нұқсан келтірді.
1932 жылғы 25 тамыз — «Бастауыш және орта мектептің оқу бағдарламалары мен режимі туралы» қаулы сабақтың оқу жұмысының негізгі түрі екенін бекітті. Дегенмен, бекітілген бағдарламалардың қатаң талаптары шығармашылық еркіндікті тежегені де айтылды.
1934 жылғы 15 мамыр — «Мектептерде азаматтық тарихты оқыту туралы», сондай-ақ 1935 жыл — «Бастауыш және орта мектепте географияны оқыту туралы» қаулыларына сай кейбір педагогикалық институттарда тарих және география факультеттері ашылды.
1936 жылғы қаулы және педологияға қатысты салдар
1936 жылғы 4 маусымдағы «Халық ағарту комиссариаты жүйесіндегі педагогикалық бұрмалаушылықтар туралы» қаулыда педология қатты сынға алынды. Педологтарға тағылған басты айыптардың бірі — оқушыларға зерттеу мен тест жүргізу тәсілдерін «буржуазиялық әдіс» ретінде бағалау болды. Осы қаулының негізінде көптеген педологиялық оқу орындары жабылды.
Қазіргі көзқараспен қарағанда, сол кезеңде қолданылған диагностикалық зерттеу әдістері (ақыл-ой дамуын, қабілеттілікті анықтау) бүгінгі білім беру тәжірибесінде оқушы мүмкіндігін ашуға бағытталған құралдар ретінде кеңінен қолданылады. Сол себепті қаулының біржақтылығы шәкірт қабілетін дамытуға ұзақ уақыт шектеу қойғаны атап өтіледі.
1930-жылдардағы мектеп туралы қаулылар 1920-жылдардағы жаңашыл ізденістерді біртіндеп ығыстырып, білім беруде формализмнің күшеюіне жол ашты. Сонымен бірге бұл құжаттар Қазақстанда мектеп жүйесін кеңейтуге және педагогикалық кадрлар даярлауды ұйымдастыруға белгілі деңгейде ықпал еткенін де жоққа шығаруға болмайды.
Кеңестік педагогиканың қалыптасуы мен дамуы
Кеңестік педагогиканың негізін қалаған көрнекті қайраткерлер қатарында Н. К. Крупская, А. В. Луначарский, М. Н. Покровский және басқалары аталады. Алғашқы жылдары кеңестік педагогика жаңа қоғамның қажеттіліктерін және бұқараның сұранысын бейнелей отырып, буржуазиялық педагогикадағы дарашылдық, ұлтшылдық, саясаттан тыс бағыт сияқты қағидаларға қарсы гуманизм, ұжымшылдық, интернационализм, демократизм идеяларын алға тартты. Сондай-ақ жеке тұлғаны жан-жақты дамытудың басты шарты ретінде оқуды өнімді еңбекпен ұштастыру ұсынылды.
Мемлекеттік құжаттардағы педагогикалық бағдар
Бұл идеялар «Бірыңғай еңбек мектебі туралы ереже» мен «Бірыңғай еңбек мектебінің негізгі қағидалары» сияқты тарихи маңызы бар құжаттарда айқын көрініс тапты. Оларда тәрбие мен білім берудегі гуманизм мен демократизм, мектептегі өзін-өзі басқару, шәкірт пен мұғалімнің өзара қарым-қатынасының жаңа мәдениеті педагогикалық тұрғыдан негізделіп, бекітілді.
Тәрбие және білім беру мәселелері әсіресе 1920-жылдардың басында, жаңа экономикалық саясатқа көшу аяқтала бастаған шақта, қызу талқыланды. Пікірталастар тәрбие үдерісінің мәні, оның негізгі бағыт-бағдары, кеңес мектебінің мақсаттары мен міндеттері төңірегінде өрбіді. «Бірыңғай еңбек мектебінің негізгі қағидалары» декларациясы тәрбиенің мәнін жаңаша түсіндіруге мүмкіндік беріп, революцияға дейінгі мектептерге тән милитаристік және ұлтшылдық сипаттарды қатаң сынға алды.
Ұлтшыл-шовинистік тәрбиеге қарсы кеңестік педагогика патриоттық және интернационалистік тәрбиені ұсынды. Сонымен қатар өнер мен мәдениетті баланың танымдық қабілеттерін дамытуға, рухани әлемін қалыптастыруға қызмет ететін маңызды құрал ретінде қарастырды.