Психология личности
Сөйлеу әрекеті: мотив, фаза және нәтижеге жету логикасы
А.А. Леонтьевтің анықтамасы бойынша, қимылды іске асырудың бірлігі операция деп аталады. Біз бір нәрсені хабарлау, түсіндіру, әсер ету немесе келісімге келу үшін сөйлесеміз. Сондықтан сөйлеу әрекетінің өзіне тән мотивтері (себептері) болады.
Мұғалім үшін де, оқушы үшін де сөйлеудің мақсатын және мотивтерін түсіну маңызды. Бала есейген сайын психикасы дамып, сөйлеуге түрткі болатын мотивтер де күрделене түседі.
Сөйлеу әрекетінің 4 фазасы
Сөйлеу әрекеті төрт фазадан тұрады. Әр фаза дұрыс іске асса, қарым-қатынас нәтижелі болады; ал кері байланыс үзілсе, сөйлесуші өз мақсатына жете алмайды.
1) Бағыттау (сөйлеуге даярлық)
Қатынас шарттарын, кіммен және қандай жағдайда сөйлесетінімізді, әңгіменің бағытын айқындау.
2) Жоспарлау (мазмұнды құру)
Сөйлеудің бағдарламасын құрастыру, негізгі ой мен тақырыпты таңдау.
3) Орындау (жүзеге асыру)
Ойды тіл арқылы жеткізу: сөздерді синтаксистік құрылымға түсіру, байланыстыру, қажетті тұлғаларды дәл таңдау.
4) Тексеру (бақылау)
Нәтижені мақсатпен салыстыру. Үйлеспесе, қателіктің қай буында кеткенін іздеп, бүкіл әрекетті ойша қайта бақылау.
Психологтардың зерттеуі бойынша, сөйлеудің бағдарламасы алдымен ішкі ойда ой қалпы ретінде пайда болады. Бұл кезеңде ой сөз арқылы әлі толық білдірілмейді.
Сөздің әсері және байланыстырып сөйлеудің маңызы
Халқымыздың «Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді» деуі сөздің күшін дәл көрсетеді. Сөзді орнымен қолдану және ойды жүйелі жеткізу байланыстырып сөйлеуге тікелей байланысты. Байланыстырып сөйлеуі дамыған бала жазба жұмыстарын да шебер орындайды.
Байланыстырып сөйлеуді дамытуға қатысты негізгі тұжырымдар
1) Ана тілі мен екінші тілдің ұқсастығы бар, бірақ меңгерілу жолы бөлек
Ана тілінде еркін сөйлеу дағдылары табиғи ортада жоғары деңгейде қалыптасуы мүмкін. Ал екінші тілді меңгеру көбіне қарапайым механизмдерден басталады: тілдік тұлғаларды таңдау, үлгі бойынша сөйлеу, біртіндеп машықтандыру.
2) Сөйлеу — таным және ойлау операцияларымен бірлікте
Оқушы қоршаған дүниені танып, құбылыстарға талдау жасайды. Сөйлеу үдерісінде психикалық процестердің табиғатын ескеру маңызды: ойлау сөйлеуге тірек болады, ал сөйлеу ойды нақтылап, реттейді.
Индукция
Жеке фактілерді жинақтап, қорытынды пікір жасау.
Дедукция
Жалпы ереже мен жалпы пікірден жеке қорытынды шығару.
3) Қабылдау, зейін және бақылағыштық — сөйлеуді дамытудың өзегі
Деңгейлік тапсырмалар арқылы сөйлеу тілін дамыту жұмысы қабылдау қабілетімен, бақылағыштықпен, зейінмен тығыз байланысты екенін ескеру қажет. Сөйлеу алдында адам ойлау операцияларынан өтеді: анализ (бүтінді бөлшектеу) және синтез (бөлшектерді бүтіндеу) арқылы пікір қалыптасады.
Нормативтік және нормативсіз варианттарды салыстыру арқылы оқушылардың лексикалық қоры кеңейіп, грамматикалық құрылымдарды белсенді қолдануы артады, тілдік тұлғаларды оралымды пайдалануға машықтанады.
Деңгейлік тапсырмалар: мақсат, талап және ұйымдастыру
Деңгейлік тапсырмалар бір жағынан оқушының білімін дамытса, екінші жағынан әдістемелік міндеттерді жүзеге асырады. Мұндай тапсырмаларды құрастыру бағдарламаны, оқушы деңгейін және оқу дағдысын қалыптастыру талаптарын ескеруді қажет етеді.
Сапалы тапсырмаға қойылатын талаптар
- ықшам, әсерлі, жүйелі, түсінікті болуы;
- мәтін жұмысы, ситуациялық әңгіме секілді мазмұнды компоненттерді қамтуы;
- көркемдік және қызықтылық жағын ескеруі;
- кездейсоқ алынған жаттығуларға емес, мақсатты жүйеге сүйенуі.
Репродуктивті тапсырмалар
Ойлауға, есте сақтауға, елестетуге, еске түсіруге бағытталған жұмыстар.
Рецептивті тапсырмалар
Ойлауға, есте сақтауға, танып-білуге бағытталған жұмыстар.
Сабақтағы атмосфера
Әңгіме құру барысында сөйлеу дағдысы қалыптасады. Оқушы пікірін қорықпай айтуы үшін еркін атмосфера қажет. Оқушылар бір-бірін көріп, бетпе-бет отырып сөйлесе алатындай жағдай жасалғаны дұрыс.
Тапсырма үлгілері: әңгіме құру және диалог
Әңгіме құруға арналған тірек сөздер
- ақ қар
- биік тау
- көп бала
- қызық ойын
- сырғанақ
- ауыл маңы
Сұрақтар арқылы әңгіме құру
- Сен кімсің? Ол кім?
- Әжең үлкен бе? Атаң үлкен бе?
- Қайда тұрасыңдар? Сендер нешеусіңдер?
- Ағаң мен апаң кім? Олар не істейді?
Диалог құруға арналған үлгі сұрақтар
Ләзат мектептен келді ме?
Қыс айлары қандай? Не істеу керек?
Желтоқсан қай жыл мезгіліне жатады?
Кешенді оқыту және ситуациялық ойындар
Сөйлеу тілін меңгертудің негізгі жолдарының бірі — кешенді оқыту. Оқушыға арналған кешен құрамына оқулықпен қатар фонограмма, аудиожазбалар, бейнематериалдар, дидактикалық үлестірмелер, сөздіктер секілді құралдар кіреді.
Сөйлеу тілі көбіне тілдік ортада қалыптасады: мысалы, қазақ балаларымен ойнаған орыс баласы грамматикалық ережені арнайы оқымай-ақ қатысым арқылы тіл үйреніп кетуі мүмкін. Сондықтан тиімді тәсілдің бірі — жағдаяттық ойындарды ұйымдастыру.
Жағдаят үлгісі
«Сен дәріханаға келдің» тақырыбы бойынша ситуация құрып, тірек-сызба арқылы сұрақ–жауап әдісімен әңгіме жүргізу.
Сөйлеуді дамытуда сөздік ойын-жаттығулар, арнайы ұйымдастырылған жағдаяттар, грамматикалық жаттығулар, әдеби мәтіндер, сахналандыру, әңгіме құрастыру, жұмбақ, мақал-мәтелдерді пайдалану тиімді.
«Диалог — әңгіме» ойынының қысқа үлгісі
Бір оқушы әңгімені бастайды, келесі оқушылар жалғастырады.
Психологиялық қолдау: оқушыны сөйлету мәдениеті
Сөйлеу тілін дамыту үшін баланың психологиялық жағдайын ескеру қажет. Бала жақсы сөйлеуі үшін шабытын оятып, сабақтың қызықты өтуіне жағдай жасаған дұрыс. Оқушы сөйлемді дұрыс құрап, сөйлесуге талпынса, оны «қолыңнан келеді», «қабілеттісің» деп қолдап, сенім білдіру маңызды.
Мұғалімге арналған қолдау әрекеттері
- кішкентай жетістік болса да, жоғары бағалау және мадақтау;
- оқушының өлеңі, әңгімесі жариялануына, шығармашылық өнімінің көрінуіне көмектесу;
- шығармашылық сәтте құптаушылық көзқарас таныту, сезім күйін бақылау;
- психологиялық еркіндік пен қауіпсіз орта құру;
- қажет кезде ойын, тренинг, рөлдік ойындарды сабақ мақсатына икемдеп қолдану.
Р.Қ. Көшімбаев ұсынатын практикалық ой
Егер оқушы сабақты дұрыс қабылдамаса, зейіні ауыспаса немесе сабақ ұйымдастырылуы ойдағыдай шықпаса, мұғалім оқушының қызығатын ойынын сұрап, сол ойынды бастап, біртіндеп сабақ бағытын ойынға бұрып мақсатты іске асыруына болады.
Сондай-ақ мұғалім оқушыға реніш тудырған жағдайда өзін сол оқушының орнына қойып, жағдаятты оқушы көзімен бағамдауы пайдалы.
Қорытынды: сөз — тұлғаның айнасы
Адамды толық сипаттайтын — оның ісі. Бірақ адамның көптеген қасиеті сөйлеген сөзінен де көрінеді: көпшілдігі немесе тұйықтығы, ақылы, сезімі, еркі, ойлауға бейімділігі. Әсері күшті оқиғалар мен жағдайларда сөз де терең сезіммен айтылып, тыңдаушыға өтімді жетеді. Жас оқушылар бейнелі әрі сезімге толы сөзді жақсы қабылдайды.
Сөз тек мәлімет жеткізу үшін ғана емес, адамның көзқарасына, нанымына, іс-әрекетіне ықпал ету үшін де қажет. Сөйлеу мәнері арқылы мінездің қырлары байқалады: рақымдылық пен мейірімсіздік, биязылық пен тұрпайылық, батылдық пен ұяңдық. Сөйлеу қарқыны мен әуені де темперамент ерекшеліктерімен астасады.
Демек, тілдік қатынас, екеуара сөйлесу, ситуацияға сай әңгіме құру және деңгейлік тапсырмаларды жүйелі орындау — оқушылардың сөйлеу тілін дамытудың тиімді жолдары.