Отбасы тәрбиесi, (ұл мен қыз тәрбиесiнiң ерекшелiктерi, жастарды жұбайлық өмiрге даярлау)
Қазақ халқы отбасы тәрбиесіне ерекше мән берген. Әсіресе ұл мен қыз тәрбиесінің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, жастарды жұбайлық өмірге дайындауды маңызды міндет санаған. Бұл мәтінде үш бағыт жүйеленеді: ұл тәрбиесі мен қыз тәрбиесінің ерекшеліктері, отбасы тәрбиесінің сегіз түрі, сондай-ақ ұлттық салт-дәстүрді дәріптеудің әлеуметтік мәні.
Отбасы тәрбиесі: ұл мен қыз тәрбиесінің ерекшеліктері
Ұл тәрбиесі: еңбек, өнер, жауапкершілік
«Ата көрген оқ жонар» деген нақыл ұл тәрбиесінің өзегін дәл береді. Ата-бабамыз ұлды еңбексүйгіш, малсақ, жауынгер, әнші-күйші, аңшы, құсбегі, қолөнерге жақын, яғни көп қырлы азамат етіп тәрбиелеуді мақсат тұтқан. Жігіт бойына өнер мен еңбекті қатар сіңіру, ізгі адамгершілік қасиеттерді бекіту — отбасы тәрбиесінің басты қағидаларының бірі болған.
Ұлға ерте жастан үйретілген дағдылар
- Мал бағу, аң аулау, отын шабу, қора салу, тұрмысқа қажет бұйымдар жасау.
- Малды дұрыс жаю тәсілдері: ерте өргізу, қайырып бағу, буаз малды жақын ұстау, төлді күтімге алу.
- Шаруашылық жұмыстары: қой қырқу, тоғыту, мал сою, түйе қомдау, жүк арту, ер-тұрман әзірлеу.
- Қолөнер: қайыс илеу, таспа тілу, қамшы, жүген, шідер өру, кесек құю, киіз үй тігу-жығу.
- Бағдар табу: жұлдызға қарап бағыт анықтау, қоныс-суды дәл табу, табиғатты тану.
Қазақы ортада еңбек тәрбиесі ойын-сауық, өнер және қоғамдық қарым-қатынаспен қатар жүрген. Баланы қонақ күту әдебіне, үлкенге сәлем беруге, өлең айтуға, күй шертуге, жаңылтпаш-жұмбақ жаттауға, сондай-ақ теңге алу, жамбы ату, аударыспақ, сайыс, көкпар, күрес сияқты ұлттық ойындарға баулу — өмірлік мектеп саналған.
«Ауылдың алты ауызы» мен «қонақ кәде»
Қонақ күту дәстүрінде үй иесі құрмет көрсетіп, өзі өлең айтып не күй шертеді, одан кейін қонақтан «қонақ кәде» сұрайды. Қонақ та өнерін көрсетіп, жыр, терме, ертегі, қисса айтып немесе күй тартып жауап береді. Осындай тәжірибе баланы сөз қадірін білуге, шешендікке, өнерге жақын өсуге тәрбиелеген.
Халық даналығы: «Білімдіден шыққан сөз, талаптыға болсын кез», «Сөзіңді айт ұққанға, айтып айтпай не керек — құлағына мақта тыққанға».
«Ат тергеу» және жеті ата
Қонақ келгенде немесе жол үстінде амандасқаннан кейін жас адамның жеті атасын, руын, ауылын сұрау — тәрбиелік мәні зор дәстүр. Жеті атасын білмеу ұят саналып, «жеті атасын білмейтін — жетесіз» деп сыналған. Сонымен бірге «жігіттің үш жұрты» (өз жұрты, қайын жұрты, нағашы жұрты) туралы білімді әке-шеше міндетті түрде құлаққа сіңіріп отырған.
Ұл тәрбиесінде әке мен аталардың орны бөлек. Әкенің мінезі, қарым-қатынасы, еңбегі, өнері — ұлдың күнделікті көретін үлгісі. Сол себепті халық «Әкеге қарап ұл өседі, шешеге қарап қыз өседі», «Әке — бәйтерек, бала — жапырақ», «Ата — балаға сыншы» деп, әке беделін тәрбиенің тірегі санаған.
Ұстаз-шәкірт дәстүрі де — ел ішіндегі үлкен тәрбиелік институт. Өнерге бейімі бар баланы ата-анасы атақты әнші-күйшіге, ұсталарға шәкіртке берген. Шәкірттің ұстазын әкесіндей сыйлауы, өнеге жинауы, бата алуы — парыз. Осы жолмен талай өнер мектебі қалыптасып, ұлттық мұра ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.
Өнер туралы ұстаным
Ата-бабамыз «Жігітке жетпіс өнер аз», «Өнерді үйрен, үйрен де жирен», «Өнерлі өлмейді» деп, еңбекті де, шешендікті де, қолөнерді де тең бағалаған. Арман — «сегіз қырлы, бір сырлы», намысқор азамат тәрбиелеу.
Қыз тәрбиесі: әдеп, инабат, сұлулық және ар тазалығы
«Қыз өссе — елдің көркі» деген түсінік қыз тәрбиесіне ерекше жауапкершілік жүктеген. Ата-ана қызының барған жерінде сыйлы жар, әдепті келін, аяулы ана болуын армандаған. «Келіннің жақсы болмағы — қайын ененің топырағынан» деген сөз жас келінге ененің қамқор болып, үй тірлігі, қонақ күту, бала бағу сияқты істерді үйретіп отыруының маңызын көрсетеді.
Үлкенді сыйлау — өмір әдебі
Дәстүр бойынша жастар үлкеннің алдын кесіп өтпеуге, сөз жарыстырмауға, орынсыз қатты күлмеуге, сыпайы болуға тиіс. Бұл — тек әдеп емес, қоғамдық үйлесімнің негізі. Бүгінгі ұрпақ осы құндылықтарды есте сақтап, жалғастыруы қажет.
Тән сұлулығы және талғам
Халық қызға жан сұлулығы мен тән сұлулығының үйлесімін жарасымды санаған. Ана қыздың шаш күтіміне ерекше мән беріп, «Аттың көркі — жалы, арудың көркі — шашы» деп бағалаған. Шашты айранмен, қынамен жуу, қос бұрым немесе бестемше етіп өру — бойжеткен көркінің белгісі болған.
Киім киіс те эстетикалық тәрбиенің бір бөлігі: «Адам көркі — шүберек», «Ағаш көркі — жапырақ» деген сөздер сыртқы мәдениетке жауапкершілікпен қарауды меңзейді. Жарасымды киіну — киімнің жасқа, бойға, түске үйлесуі ғана емес, барған орта мен атқаратын қызметке сәйкес болуы.
Ескерту: әдеп пен денсаулық
Қыз баланың темекіге, ішімдікке әуестігі, орынсыз киінуі мен орынсыз жүріс-тұрысы нәзіктікке, сыпайылыққа нұқсан келтіреді. Әсемдік талғам денсаулық пен тазалыққа қайшы келмеуі тиіс. Абайдың «Әсемпаз болма әрнеге» дегені — осыған ұқсас асыра сілтеуден сақтандырған ой.
Ар тазалығы: отбасы берекесінің өзегі
Қазақ халқы неке тазалығына, қыз абыройына айрықша мән берген. «Қызға қырық үйден тыйым, мың сан үйден сын» деген сөз қыздың қадірін бүкіл ауыл болып қорғайтын қоғамдық жауапкершілікті білдіреді. «Жаным — арымның садағасы» қағидасы арды биік қойған дүниетанымды айқындайды.
Неке тазалығы — болашақ шаңырақтың беріктігі мен татулығының ұйытқысы. Бұл мәселені жасөспірім кезеңнен бастап медициналық, құқықтық, моральдық тұрғыда түсіндірудің маңызы зор.
Отбасы тәрбиесінің сегіз түрі
Халықтық педагогикада тәрбиенің сегіз түрі көрсетіледі: дене, еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, экономикалық, экологиялық, құқықтық, сұлулық тәрбиесі.
Дене тәрбиесі
Мақсаты — денені дамыту, денсаулықты нығайту, шынығу, күн тәртібін дұрыс ұйымдастыру, салауатты өмір салтын қалыптастыру. Халық ұғымында бұл тәрбие туған күннен басталады.
Еңбек тәрбиесі
Еңбекке сүйіспеншілік пен құрметті қалыптастырады, дағды мен іскерлікті дамытады, болашақ мамандық таңдауға дайындайды. Халық еңбекті тәрбие жүйесінің күретамыры санаған.
Ақыл-ой тәрбиесі
Білім қорымен қаруландырып, ойлау операцияларын меңгертеді, білік-дағды мен дүниетанымды қалыптастырады. Бұл — адам зиялылығының негізі.
Адамгершілік тәрбиесі
Моральдық нормаларды ұстануға үйретеді, тәртіп пен мінез-құлық мәдениетін бекітеді, Отанға, халыққа, еңбекке жауапкершілік сезімін тәрбиелейді.
Экономикалық тәрбие
Еңбек тәрбиесіне сүйенеді: қоғамның экономикалық саясатын ұғындыру, өндіріс, айырбас, бөлу, тұтыну салаларындағы қатынастарды тәжірибеде түсіндіруді көздейді.
Экологиялық тәрбие
Экологиялық нормалардың қажеттілігін мінез-құлыққа айналдырып, экологиялық мәдениет қалыптастырады. Өндірістік іс-әрекеттің қоршаған ортаға әсерін ұғындырады.
Сұлулық тәрбиесі
Әсемдікті танып, бағалай білуге үйретеді; күнделікті өмір эстетикасын, талғампаздықты, сыртқы мәдениет пен ішкі дүниенің үйлесімін қалыптастырады. Негізгі құралдары — әдебиет пен өнер.
Құқықтық тәрбие
Құқықтық білім береді, заңды құрметтеуге, құқықты қорғау әрекетіне тәрбиелейді. Құқықтық мәдениет неғұрлым терең болса, қоғам алдындағы міндеттерді шешу соғұрлым нәтижелі болады.
Ұлттық салт-дәстүрді дәріптеудің әлеуметтік мәні
Қазақстанда көптеген этнос өкілдері ұзақ жылдар бойы тату-тәтті өмір сүріп келеді. Қоғам тұтастығын нығайтуда ұлттық салт-дәстүр мен ұлттық мәдениетті насихаттаудың орны ерекше. Бұл бағыт халықтардың бірлігін күшейтетін құндылықтық орта қалыптастырады.
Халықтық тәрбиенің тірегі
Педагогика тарихында ұлттық тәрбиенің мәні ерекше аталады: «Халықтық тәрбиеден тыс жерде педагогика да жоқ, педагог та жоқ» деген К.Д. Ушинскийдің тұжырымы осыны аңғартады.
Ана тілі — ұлттық тәрбиенің ұйытқысы
Ұлттық тәрбиенің асыл арқауы — ана тілі. Тілінен айырылған этнос өзінің этностық болмысын әлсіретеді. Сондықтан тіл — тарихтың, сана-сезімнің, мәдениеттің басты өзегі. Ұлттық мәдениет пен мемлекеттік тілдің өркендеуі Қазақстандағы этностардың мәдени дамуына да кеңістік ашады.
Этностық мәдениеттің өсіп-өркендеуі үшін қолайлы орта қажет. Мұндай мәдени кеңістікке отбасы, мектепке дейінгі мекемелер, оқу орындары, ұлттық мәдени орталықтар, баспасөз, көркем және ғылыми әдебиет, ғылыми-зерттеу және әкімшілік мекемелер жатады.