Ракета - тасушылардың қоршаған ортаға тигізетін әсері
Кіріспе: экология және “Байқоңыр” мәселесі
Қазақстан экологтары ел аумағында өнеркәсіп қалдықтарының көлемі өте жоғары деңгейге жеткенін атап өтіп, дабыл қағуда. Қалдықтардың бір бөлігі радиоактивті сипатқа ие екені туралы деректер де айтылады. Бұл контекстте “Байқоңыр” ғарыш айлағының қызметі экологиялық қауіпсіздік, жауапкершілік және ашық мониторинг мәселелерімен тығыз байланысты.
2004 жылғы 9–10 қаңтарда Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің Қазақстанға сапары барысында “Байқоңыр” кешенін жалға алу мерзімін 50 жылға ұзарту және оны екіжақты негізде бірлесіп пайдалану туралы келісімге қол жеткізілгені айтылды. Ресей ғарыш аппараттарының айтарлықтай бөлігін “Байқоңырдан” ұшырып келеді, ал соңғы жылдары жоспарланған бағдарламалар мен жобаларға қазақстандық мамандарды көбірек тарту мүмкіндігі қарастырылуда.
Келіссөздер барысында қозғалған маңызды бағыттардың бірі — “Байқоңырдың” экологиялық қауіпсіздігін арттыру. Қауіпті отын түрлерін (мысалы, гептил) қолданатын зымырандық кешендерді кезең-кезеңімен қысқарту туралы ұстаным айтылғанымен, мәселе түбегейлі шешімін толық тапты деу қиын.
Қауіпті отын, қалдықтар, мониторинг және жауапкершілік мәселелері.
Жалға алу, бірлесіп пайдалану, мамандарды тарту.
Гептил және оның туындыларының табиғат пен адамға әсері.
“Байқоңыр” туралы қысқаша мәлімет
Байқоңыр — Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы аумағында орналасқан әлемдегі ең ірі ғарыш айлақтарының бірі. Іргесі 1955 жылы қаланған. Орын таңдауда елді мекендерден қашықтық, экватор жазықтығына салыстырмалы жақындық, ұшыру қауіпсіздігі, қайтып оралатын аппараттар үшін қону аймақтарының қолайлылығы сияқты факторлар ескерілген.
Кешеннің негізгі және көмекші нысандары кең аумаққа таралған және автомобиль жолдары мен теміржол арқылы өзара байланысады. Негізгі нысандарға техникалық тұғырлар, старттық кешендер, ұшу трассасы бойындағы өлшеу бекеттері, кірме жолдар жатады. Көмекші және қызмет көрсету инфрақұрылымы отын сақтау алаңдарын, сұйық оттегі мен азот өндірісін, энергия және сумен қамтамасыз ету жүйелерін, байланыс пен телехабар тарату жүйелерін қамтиды.
Аумағы және инфрақұрылымы
- Аумағы
- 6717 км²-ден асады
- Өлшемі
- 75 × 90 км шамасында
- Ұшу кешендері
- 9 кешен
- Аэродромдар
- 2 аэродром
Жерүсті инфрақұрылымына зымыран тасығыштар мен ғарыш аппараттарын құрастыру және сынақтан өткізуге арналған ғимараттар, отын және сығылған газ құю станциялары, өлшеу кешендері кіреді.
Тарихы: басты кезеңдер
1955–1961: бастау және алғашқы ұшулар
- 1955 жыл — №5 ғылыми-зерттеу полигонын салу туралы шешім қабылданды, құрылыс басталды.
- 1957 жылғы 4 қазан — алғашқы жасанды жер серігі орбитаға шығарылды.
- 1961 жылғы 12 сәуір — Ю. А. Гагарин “Восток” кемесімен ғарышқа ұшты.
Кейінгі даму: бағдарламалар мен миссиялар
Байқоңырдан әр кезеңде “Восток”, “Восход”, “Союз”, “Прогресс” кемелері, “Салют”, “Мир” орбиталық станциялары және көптеген байланыс пен метеорологиялық серіктер ұшырылды. Айды, Марсты және Шолпанды зерттеуге арналған аппараттар да осы айлақтан жөнелтілді.
1991 жылғы 2 қазан — тұңғыш қазақ ғарышкері Т. Әубәкіров “Союз Т-13” кемесімен ғарышқа көтерілді. Т. А. Мүсабаев Ресеймен бірлескен бағдарлама аясында 1994 және 1998 жылдары екі рет ғарышта болды.
Табиғи-географиялық ерекшеліктер
Рельеф: тұзданған учаскелері бар құмды далалар, жылжымалы бархандар.
Климат: 12–15 м/с-тен асатын желдер кезінде 20–25 күнге созылатын борандар жиі байқалады.
Кешеннің пайдалануға берілген жерінің едәуір бөлігі жайылымдық алқаптармен сәйкес келеді. Әкімшілік орталығы — халқы шамамен 60 мыңға жуық Байқоңыр қаласы.
Экологиялық ахуал: негізгі тәуекелдер
“Байқоңыр” төңірегіндегі экологиялық жағдайдың күрделілігі көп жылдан бері талқыланып келеді. Негізгі тәуекелдердің бірі — уытты отын компоненттері, соның ішінде гептил (симметриялы емес диметилгидразин) қолданылатын ұшырулар.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ғалымдарының деректеріне сәйкес, кейбір өңірлерде топырақта, өсімдіктерде және суда гептилдің әртүрлі дозалары анықталғаны туралы мәліметтер бар. Жекелеген учаскелерде 1 шаршы метрге шаққандағы мөлшер көрсеткіштері өте жоғары болуы мүмкін екені айтылады; бұл адам денсаулығы үшін қауіпсіз деп саналатын деңгейлермен салыстырғанда айқын айырмашылық береді.
Ракета отынының ықтимал әсерлері
- Ауа массалары мен жерүсті кеңістігінің уытты компоненттермен ластануы.
- Бөлшектердің құлау аймақтарында топырақтың жергілікті ластануы және фрагменттермен қоқыстануы.
- Тірі ағзаларға ұзақ мерзімді қауіп төндіретін жинақталу әсері.
Атмосфералық факторлар және жану өнімдері
Ғарыш аппараттарын ұшыру тропосферада жану өнімдерінің бөлінуіне, ал жоғары қабаттарда (стратосфера, ионосфера) озон концентрациясы мен электрондар тығыздығына әсер етуі мүмкін деген тұжырымдар келтіріледі. Мысалы, кей бағалаулар бойынша “Протон” және “Союз” ұшырулары кезінде атмосфераға көміртек оксидтері мен басқа қосылыстардың едәуір көлемі шығарылуы ықтимал.
Жалпы алғанда, бұл әсерлердің өндірістік шығарындылармен салыстырғандағы үлесі төмен болуы мүмкін, алайда әсер ету биіктігінің кең диапазоны — әсіресе жоғары қабаттарға ықпалы — қосымша зерттеуді қажет етеді.
Гептил: неге ерекше назарда?
Ерігіштік: суда жақсы ериді, әртүрлі ортада сорбциялануы мүмкін.
Түрлену: химиялық реакцияларға қатысып, зиянды туындылар түзу ықтималдығы бар.
Ұзақ әсер: топырақта ұзақ сақталып, жинақталу қаупін күшейтеді.
Қауіпті отын түрлерін қолдану жағдайында апат тәуекелі мен төгінділерді жою технологияларының тиімділігі ерекше маңызға ие. Детоксикация әдістері әрдайым жеткілікті нәтижеге жеткізбейтінін көрсететін пікірлер бар, сондықтан ғылыми зерттеу мен бақылау жүйесін күшейту қажеттілігі туындайды.
Апаттар және реттеу құжаттары
Белгілі апаттар (ірі оқиғалар)
- 1996 ж. 14 мамыр — “Союз” зымыран тасығышының құлауы.
- 1997 ж. 20 мамыр — “Зенит” зымыран тасығышының құлауы.
- 1999 ж. 5 шілде — “Протон” зымыран тасығышының құлауы.
Кей дереккөздерде апаттар саны бұдан да көп болуы мүмкін екені айтылады, алайда нақты есептер әрқашан бірізді берілмейді.
Келісімдер мен бақылау шаралары
- 1997 ж. 4 қазан — экология және табиғатты пайдалану мәселелері бойынша келісімге қол қойылғаны көрсетіледі.
- 1998–1999 жж. — табиғатты қорғау талаптарына қатысты хат алмасу және комиссия отырыстары туралы мәліметтер бар.
- Жалға алу төлемінің құрамында табиғатты пайдалану төлемі болуы мүмкін екені айтылады, алайда оның бөлінуі мен пайдаланылуына қатысты сұрақтар көтеріледі.
Ұшыру алаңдары туралы деректер (қысқаша кесте)
Төмендегі кестеде мәтінде келтірілген ұшыру кешендерінің бір бөлігі жинақталып берілді (атауы, алаңы, зымыран түрі, алғашқы/соңғы ұшу және шамаланған координаталар).
| Кешен | Алаң | Зымыран түрі | Алғашқы ұшу | Соңғы ұшу | Координаталар |
|---|---|---|---|---|---|
| 17П32-5 (№5), “Гагаринский старт” | №1 | R-7 тобы | 1957-05-15 | 2010-04-28 | 45.92° N, 63.342° E |
| 17П32-6 (№6) | №31 | R-7 тобы | 1961-01-14 | 2009-09-17 | 45.996° N, 63.564° E |
| СК №23 (81Л) | №81 | Протон-К | 1965-07-16 | 2004-05-27 | 46.074° N, 62.978° E |
| СК №39 (200Л) | №200 | Протон-М / Протон-К | 1980-02-20 | 2010-04-24 | 46.04° N, 63.032° E |
Ескерту: бастапқы мәтінде кестелік деректер толық әрі біркелкі форматта берілмегендіктен, мұнда тек негізгі бөліктері ықшамдалып көрсетілді.
Қорытынды: ашықтық, мониторинг және қауіпсіз технологиялар
Байқоңыр — адамзаттың ғарышты игеру тарихындағы аса маңызды нысан. Сонымен қатар оның қызметі қоршаған ортаға әсері тұрғысынан тұрақты бақылауды, ғылыми негізделген бағалауды және тәуекелдерді азайтатын технологиялық жаңартуды талап етеді.
Экологиялық қауіпсіздік бойынша нақты нәтижелерге жету үшін уытты отын түрлерін қысқарту, құлау аймақтарын тазарту стандарттарын күшейту, тәуелсіз мониторинг пен деректердің ашықтығын қамтамасыз ету, сондай-ақ жергілікті халықтың денсаулығы мен табиғи ресурстарды қорғауға бағытталған кешенді шаралар маңызды.
Мәтін үзіндісінің аяқталуы туралы ескерту
Берілген бастапқы материалдың соңғы бөлігі “1999 жылы “Протон” …” деген жерде үзіліп қалған. Егер жалғасы бар болса, қосымша мәтінді жіберсеңіз, бөлім құрылымын бұзбай толық өңдеп, осы бетке кірістіріп беремін.