Егерде жас футболшы допқа ие болуды, тез жүгіруді және жоғары секіруді үйреніп алса, ол ойынды өзінің бес саусағындай біліп алады деп айтуға болмайды

Жас футболшы допты меңгеріп, жылдам жүгіріп, биік секіруді үйренгенімен, бұл оның ойынды толық түсінетінін білдірмейді. Футболшы алаңда есеппен қозғалып, өз қозғалысын, күшін және техникалық тәсілдерін ойын жағдайымен салыстыра алса ғана оны жақсы ойыншы деуге болады.

Сондықтан әрбір жас футболшы тек техникалық әдістерді қайталай бермей, тек физикалық қасиеттерін ғана дамытпай, ең алдымен ойынның тактикалық қырларын түсінуі керек: дұрыс орын таңдау, уақытында әріптесіне пас беру, қақпаға дәл соққы жасау. Ең маңыздысы — ойынды «оқи» білу.

Футбол — ұжымдық ойын. Сондықтан әрбір ойыншы өз әрекетін командалық тактикамен үйлестіре білуі тиіс. Тактика команданың доп жүргізу мәнерін және әр ойыншының нақты міндетін айқындайды. Сол үшін әрбір ойыншы әртүрлі ойын жүйелері туралы білуі, қорғаныс пен шабуылдың негізгі қағидаларын түсінуі қажет.

Ойыншы алдыңғы және артқы шептегі футболшылардың міндеттерін де білуі керек — алаңдағы өзара байланыс дәл осыдан басталады. Қарсыласқа қарсы күрестің әр әдісі белгілі бір тактикалық шешімге жатады.

Тактикалық білімнің ауқымы аса күрделі емес — ол әр ойыншыға қолжетімді. Басты мәселе — осы білімді ойын барысында іске асыру. Команданың тактикасы өз мүмкіндігін толық пайдаланып, ойынды қарсыластың жағдайына қарай бейімдеуден көрінеді.

Бұл пас беруде, доппен және допсыз қозғалыста, қақпаға бағыттауда, сондай-ақ қорғаныста — қауіпті сәтті голға жеткізбеуде байқалады. Команда қандай жүйемен ойнаса да, негізгі мақсат өзгермейді: көп гол соғу және қарсыласқа гол соқтырмау.

Қақпаға жақындау көбіне екі әрекет арқылы іске асады: соққы және доп алып жүру. Бір ойыншыдан екіншісіне доп беру — пас, ашық алаңда доппен ілгерілеу — доп алып жүру, ал қарсыласты өтіп кету үшін жасалатын қимыл — алдау.

«Соқ та жүгір» деген қарапайым түсінік пен ешкімге арналмаған, ойсыз берілген пастарға сүйенген футбол кезеңі артта қалды. Қазіргі ойынның негізі — сапалы пас, алаңда дұрыс қозғалыс, допты сауатты алып жүру және орынды алдау.

Футбол — ойын, ал ойында өнер бар. Тактикалық комбинация жеке ойыншының шеберлігі мен ұжымдық үйлесімнен, сондай-ақ футболшылардың дер кезінде күш жұмсауынан құралады. Комбинациялар ойын барысында қарсыластың әрекетіне қарай туады, сондықтан матчтың барлық сәтін алдын ала толық бағдарламалау мүмкін емес.

Дегенмен бұл алдын ала ойластырылған комбинациялар іске аспайды деген сөз емес. Жарыс кезінде ойыншы әртүрлі тактикалық әдістерді, шешуші комбинацияларды қолдана білуі керек. Ойын шығармашылық үдеріс болғандықтан, комбинациялардың мүмкіндігі шексіз.

Әр ойыншы қарапайым тактикалық әдістерді меңгеріп, оны ойын барысында қолдана білуі тиіс. Бұл — әріптестерімен түсінісудің негізгі шарты. Тәжірибеде футболшылардың мына қабілеттері ерекше назарға алынады:

Ойын барысында дұрыс шешім қабылдау үшін футболшы алаңдағы әріптестерінің орналасуын, қарсыластардың позициясын, пас бағытын және жалпы ойынның ырғағын үнемі бақылауы қажет. Сонымен қатар ол бір сәтте көрінбейтін аймақтарды да елестетіп, жағдайды «жобалай» алуы тиіс.

Ойын алаңын кеңінен көре білу туа біткен қасиет қана емес — ол жүйелі оқу-жаттығу барысында біртіндеп қалыптасады.

Футбол — әдістер күресі, ойыншылардың шығармашылығы және қарсылас пен әріптестер комбинациясының тоғысы. Ойын өте динамикалық әрі эмоцияға толы. Ойыншыларға техникалық тәсілдерді белгілі бір тактикалық бағытпен қолдану, әріптестерімен дәл түсінісу қажет. Әйтпесе бір қателік бүкіл ойын жоспарын бұзуы мүмкін.

Ең күрделі тұсы — мұның бәрі жайлы, тыныш жағдайда емес, тартысты спорттық күресте орындалады. Ойын кезінде психикаға ішкі және сыртқы факторлар әсер етеді: матчтың күтпеген арнаға бұрылуы, төреші шешімдері, жанкүйер қысымы, қолайсыз ауа райы. Бұл қобалжуды күшейтіп, бір ойыншы арқылы тұтас командаға кері ықпал етуі ықтимал.

Әр ойыншы доп алған сәтте тез ойлап, оны ары қарай қалай жалғастыратынын бірден шешуі және келесі пасқа алдын ала дайын болуы керек. Мұндай машықтар ойын қарқынын арттыру үшін қажет.

Ойын барысында футболшы шығармашылықпен, жылдам әрекет етіп, кездескен қиындықты дереу шешуге ұмтылуы тиіс. Тактикалық қимылдарда қарсылас күтпеген әрекет жасау, дәл сол мезетте ойын жағдайын өзгерту — жоғары деңгейдің белгісі.

Тактикалық тұрғыдан дамыған ойыншы өзін алаңда еркін көрсетеді: ойын жылдамдығы мен күрестің ауырлығы оны «сындырмайды». Ондай футболшыда ұжымдасып ойнау да, жеке комбинация жасау да жоғары деңгейде дамиды.

Футболдағы комбинациялар өте алуан түрлі. Көпшілігі жаттығуда дайындалып, жалпы тактикалық жұмысқа енгізіледі. Алайда ойынның қайталанбас жағдайлары ойыншылардың жеке бастамасын оятып, жаңа тактикалық тәсілдердің тууына жол ашады.