Еуропаның батуы
Тарихи контекст: идеяның қайта оралуы
XX ғасырдың соңында КСРО күйреп, жаңа саяси шындық қалыптасты. Осы кезеңде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың бастамасымен Еуразиялық одақ туралы идея кеңінен айтыла бастады.
Бұл ой-пікір мүлде жаңа құбылыс емес. Тарих көрсеткендей, XX ғасырдың 20–30 жылдары орыс эмигранттары арасында кең тараған қоғамдық-саяси әрі идеялық ағымдардың бірі — еуразияшылдық қозғалыс еді.
Қазіргі пікірталастарды түсіну үшін еуразияшылдықтың тарихи негіздерін, оның қуатты әрі даулы тұстарын таразылау маңызды: пайдалы тұжырымдарын бүгінгі ахуалмен байланыстыра қарастыру, ал ықтимал зиянды идеялық қырларына сыни баға беру қажет.
Соңғы жылдары «еуразиялық кеңістік» ұғымы саясаткерлердің күн тәртібінде жиілеп, бұрынғы Кеңес Одағы аумағында еуразиялық орталықтар мен комитеттер ашылды, ғылыми институттар мен басылымдар құрылды. Демек, идеяның тарихи түбірі мен ұғымдық мазмұнына қайта үңілу — өзекті міндет.
Еуразиялық идеяның үш кезеңі
Еуразиялық идея әртүрлі тарихи кезеңдерде жаңаша мәнге ие болып отырды. Шартты түрде үш ірі белесті атауға болады: XIX ғасырдың 70-жылдары, XX ғасырдың 20–30 жылдары және XX ғасырдың соңы.
Бірінші кезең
XIX ғасырдың үшінші ширегі. 1861 жылғы шаруалар реформасынан кейін қоғамды жаңарту, ұлттың мәні, мәдениеттің ерекшелігі мен Ресейдің болашағы туралы сұрақтар алға шықты. Зиялылар «берік негіз» іздеді.
Екінші кезең
XX ғасырдың 20-жылдары. Төңкерістер мен ескі әлемнің күйреуі тұсында эмиграциядағы орыс ойшылдары Ресейдің «жетекші жолын» іздеп, тарихи-философиялық еуразияшылдық тұжырымын қалыптастырды.
Үшінші кезең
XX ғасырдың соңғы онжылдығы. КСРО-ның ыдырауы, коммунизмнің күйреуі, ұлттық және сепаратистік үрдістердің өсуі бұрын бір кеңістікте өмір сүрген халықтардың ортақ болашақ моделі туралы сұрақты қайта көтерді.
Осы кезеңдерді біріктіретін ортақ өзек — дағдарыс сәттерінде елді қалай дамыту керек, қандай өркениеттік бағдар ұстану қажет деген сұрақтың өткірленуі. Еуразияшылдық дәл осындай өтпелі кезеңдерде қайтадан назарға ілігеді.
Өкілдер, ықпалдар және негізгі еңбектер
Еуразияшылдыққа ғылыми және саяси ой кеңістігінде әртүрлі авторлар әсер етті. Олардың қатарында Вл. Соловьев, А. П. Щапов, В. О. Ключевский, П. Б. Струве, Н. А. Бердяев секілді тұлғалар аталады.
Еңбектер мен жарияланымдар
- Н. С. Трубецкой — «Европа және адамзат» (София, 1920).
- «Исход к Востоку» (София, 1921) — қозғалыстың бастау мәтіндерінің бірі.
- «Предчувствия и свершения» (София, 1921).
- «Евразийство. Опыт систематического изложения» (Париж, 1926).
Белгілі өкілдердің арасында Н. С. Трубецкойдан бөлек П. П. Сувчинский, Г. В. Вернадский, В. Н. Ильин, Н. Н. Алексеев, Л. П. Карсавин сияқты авторлар болды. Сондай-ақ Ф. М. Достоевский, Н. Я. Данилевский, Вл. Соловьев, К. Н. Леонтьевтің кейбір идеялары ықпал етті.
Батыс ойшылдарымен диалог
Еуразияшылдар Батыс өркениетін сынаған авторларға да назар аударды. Мысалы, О. Шпенглер Еуропаның әлемнен географиялық бөлінуін қисынсыз деп атап, Еуропа мен Азия арасында табиғи шекара жоқ екенін алға тартқан.
География: «Еуропа–Азия» екілігіне қарсылық
Еуразияшылдар үшін «Еуропа» ұғымы тек географиялық мағынада қарастырылса, Батыс және Шығыс Еуропаның жиынтығы ретінде қисынсыз көрінеді. Олардың ойынша, Орал жотасын екі әлемді бөліп тұрған табиғи шекара ретінде қабылдау да жеткіліксіз.
Батыс пен Шығыстың айырмасы
- Батыста жағалаулар күрделі дамыған, түбектену басым.
- Шығыста тұтас құрлықтық алқап айқын байқалады.
- Батыста теңіздік климат, маусым айырмасы жұмсақ; шығыста жазы ыстық, қысы қатал.
Үш жазық тұжырымы
Шығыс Еуропа жазығын еуразияшылдар Батыс Еуропадан гөрі Батыс Сібір және Түркістан жазықтарына жақын деп есептеді. Осы үш жазық және оларды бөліп тұрған қыраттар мен қоршаған таулы белдеулер географиялық тұрғыдан біртұтас «аралық әлем» бейнесін береді.
Егер батыс бөлікке «Еуропа», шығыс бөлікке «Азия» атауын қолдансақ, онда ортадағы тұтас аймаққа «Еуразия» атауын беру қисынды деген қорытынды жасалады.
«Еуразия» ұғымын 1883 жылы австриялық ғалым Э. Зюсс енгізгені айтылады. Дәстүрлі шекаралар тарихи кезеңдерге қарай өзгеріп отырған: қазіргі шартты шекара Орал тауының шығыс етегі мен Жем өзені бойынан Каспийге, одан әрі Кума мен Маныч арқылы Дон сағасына дейін созылады.
Еуразияшылдық көтерген басты мәселелер
1) Батыс пен Шығыс: ғылым, техника және руханият
Еуразияшылдар Батыстың ең ірі жетістігі ретінде ғылым мен техниканы мойындады. Алайда олардың пікірінше, бұл табыстар рухани жұтаңдықпен қатар жүрді: дін мен ізгілік экономикалық мүддеге тәуелді болып қалды, гуманизм де адамды Құдайдан алыстатып, тек күнделікті тіршіліктің шеңберіне қамайды деген сын айтылады. Сонымен бірге рационализм де «Батыстың күнәсі» ретінде аталады.
2) Дін: православие мен католицизм
Дін мәселесіне келгенде еуразияшылдар Батыс («роман») мәдениетінің өзегінде католицизм тұр деп есептеп, оның идеялық назарын күнә мен қылмыс ұғымдарына шоғырланады деп түсіндіреді. Бұған қарсы православиені ерекше өркениеттік тірек ретінде көреді.
3) «Еуразия» ұғымы: дәстүрлі бөліністерге түзету
Олардың пайымдауынша, «Батыс Еуропа» мен «Шығыс Азия» деген дәстүрлі бөліністер шындықты толық ашпайды: мұхитқа шығатын бөлік — Батыс Еуропа, ал Азияның оңтүстігі мен шығысы (Қытай, Үндістан, Шығыс Сібір және т.б.) — өз алдына бөлек кеңістік. Ал Еуразия — Еуропаның құрлықтық бөлігі мен Азияның бірқатар аумақтарын біріктіретін тұтас аймақ ретінде қарастырылады.
«Дала» ұғымы
Еуразияшылдықта дала Еуразияның «жүрегі» әрі тірегі ретінде суреттеледі: даланы бақылау бүкіл кеңістікке ықпал етуге мүмкіндік береді деген тезис жиі айтылады. Бұл пайым тарихи тәжірибелермен (Шыңғыс хан дәуірі, Ресей империясының кеңеюі, КСРО кезеңі) байланыстырылып түсіндіріледі.
Мемлекет, мәдениет және тарихи интерпретациялар
Еуразия кеңістігінде славяндар ежелден «тұран халықтарымен» араласып-құраласып келгені ерекше аталады. Осыдан келіп, еуразияшылдар славяндар Батыстан гөрі Шығысқа бір табан жақын деген ой айтады.
Петр I кезеңі туралы бөлу
Еуразияшылдар Ресей тарихын шартты түрде «Петрге дейінгі» және «Петрден кейінгі» деп бөледі. Петр I Ресейді Батыс үлгісіндегі әскери державаға айналдырды, бірақ бұл үдеріс қоғамның «жоғарғыларының» ұлттық мәдениеттен алшақтауымен қатар жүрді деген тұжырым жасалады. Нәтижесінде «жоғарғылар» мен «төмендегілер» арасындағы қайшылық тереңдеп, кейінгі революциялық сілкіністерге алғышарт болды деп түсіндіріледі.
«Исход к Востоку» және қозғалыстың ішкі пікірталасы
Қозғалыстың бастау мәтіндерінің бірі саналатын «Исход к Востоку» жинағы түрлі бағыттағы авторларды (Н. С. Трубецкой, П. Н. Савицкий, Г. В. Флоровский, П. П. Сувчинский және т.б.) ортақ алаңға тоғыстырды. Бұл жинақ еуразияшылдардың өз ішінде де көзқарастар біркелкі болмағанын көрсетті: мемлекетті «емдеу» жолы қандай болуы керек, басқару үлгісі ме әлде православиелік рухты жандандыру ма, Шығысқа бет бұрудың нақты қажеттілігі неде деген сауалдар қызу талқыланды.
Еуразиялық өзін-өзі тану
Еуразияшылдар Ресей мен оның құрамындағы халықтарды әлемдік тарихтан бөліп қарастыруға болмайтынын айтып, өздерін «еуразиялық» деп атауды мәдениетпен және өмір салтымен біте қайнасу арқылы негіздеуге тырысты.
Қалай болғанда да, еуразияшылдық Ресейдің еуропалық та, таза азиялық та емес, өз алдына біртұтас «органикалық әлем» екенін дәлелдеуге ұмтылды. Осы тұжырым географиямен ғана шектелмей, мәдени-тарихи сипатқа ие белгілеу ретінде ұсынылды: Еуразия халықтарының тұрмысында әртүрлі мәдениеттердің элементтері өзара тең дәрежеде араласқан деген ой алға шығарылды.
Қорытынды орнына: еуразияшылдықтың мәртебесі
Еуразияшылдықты белгілі бір тарихи кезеңдегі қоғамдық-саяси қозғалыс қана емес, дүниеге жаңа көзқарас ұсынған доктрина ретінде де сипаттауға болады: ол жаңа тарихи-философиялық пайымдармен, мәдениет туралы тұжырымдармен және кеңістікке қатысты «Еуразия» ұғымын ғылыми әрі философиялық негіздеуге ұмтылған ізденістермен ерекшеленді.
Берілген мәтін түпнұсқасы осы тұста үзіліп қалады: еуразияшылдық идеологиясының жалғасы толық берілмеген.