Қардың басын қар алар, ханның басын хан алар
Хан мен халық туралы мақал-мәтелдер
Төмендегі мақал-мәтелдер хан, би, патша және қара халық арасындағы жауапкершілік, биліктің салмағы, қоғамның ахуалы мен мінез-құлқы туралы ойды ықшам да өткір жеткізеді. Әр жол — басқарушы мен жұрттың өзара ықпалы, әділет пен зорлық, бедел мен еңбек туралы халықтық байқау.
Негізгі ойлар
- Басшының мінезі мен әділдігі қоғамның күйіне тікелей әсер етеді.
- Халықтың ұйғарымы — билікті тежейтін де, бағыттайтын да күш.
- Ел басқару — атақ емес, ауыр міндет; «аға болу» жауапкершілік әкеледі.
- Өз еліңнің қадірі — өзге жұрттағы мансаптан биік.
Мақал-мәтелдер
Хан қарау болса, халқы ұры болады.
Халық ұйғарса, хан түйесін сояды.
Қара халыққа хан ие, қара ханға халық ие.
Хан — қарақшы, халық — орақшы.
Хан азарында, қарашысымен қас болады; би азарында, қайырымы жоқ баймен дос болады.
Хан соқыр болса, халық та соқыр болады.
Хан екі айтса — қара болады; қара екі айтса — қатын болады.
Қардың басын қар алар, ханның басын хан алар.
Бидің айтқанын құл да айтады.
Әр ханның тұсында бір сұрғылтай.
Хан — қазық, би — тоқпақ.
Патша залым болса, жұрт тозады; патша алымды болса, жұрт озады.
Халыққа аға болғанның арқасы жауыр болар.
Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
Қорытынды
Бұл нақылдар биліктің әділетке сүйенбесе, елдің берекесі кететінін, ал парасат пен жауапкершілік болған жерде жұрттың да алға озатынын еске салады. Халық даналығы — басқарушыға да, қауымға да ортақ өлшем.