Жасөспірімдік жас тарихи тұрғыдан алғанда өте кеш қалыптасатын кезең
Тұлғаның кәсіби қалыптасуы: бастауын қайдан іздейміз?
Тұлғаның кәсіби қалыптасуы — адамның балалық шағынан бастап ересектікке дейін алған білімі мен тәрбиесінің, сондай-ақ қоғам мойындаған қағидалар мен заңдылықтардың ықпалымен жүретін күрделі үдеріс. Әр адамның өмір жолы, тәжірибесі және әлеуметтік ортасы әртүрлі болғандықтан, кәсіби қалыптасудың әмбебап әрі дәл «формуласы» жоқ.
Соған қарамастан, барлығымызға ортақ бір заңдылық бар: тұлға болып қалыптасуға әсер ететін ортақ факторлар әр кезеңде түрліше көрініс береді, ал олардың тоғысатын түйіні көбіне жасөспірімдік шақта айқындалады.
Жасөспірімдік кезең — кәсіби бағыттың алғашқы нүктесі
Психологтардың деректеріне сүйенсек, тұлғаның кәсіби қалыптасуының бастау алуы көбіне жасөспірімдік кезеңнен басталады. Бұл уақыт көпшілікке «ауысу кезеңі» ретінде таныс: жасөспірім қоғамды, айналасындағы ортаны өзіндік өлшеммен қабылдап, бағалай бастайды. Дәл осы шақта ой-өріс пен көзқарас жүйесі қалыптасып, болашаққа қатысты жоспарлар айқындала түседі.
Кезеңнің мәні
Жеткіншектік пен ересектік арасындағы аралық; өзін тану, құндылықтарды іріктеу және әлеуметтік рөлдерді сынап көру уақыты.
Неге маңызды?
Болашаққа ұмтылыс күшейіп, мамандық пен өмірлік жол таңдау мәселелері тұлғаның ішкі «аффективті орталығына» айналады.
Жас шекаралары туралы пікір алуандығы
Жасөспірімдік шақтың нақты шекараларын белгілеуде бірыңғай көзқарас жоқ. Биохимиялық, физиологиялық және морфологиялық дамуды зерттейтін мамандардың бірқатар еңбектерінде жасөспірімдік жас ұл балалар үшін 17–21 жас, қыз балалар үшін 16–20 жас аралығы ретінде көрсетіледі.
Психологиядағы негізгі айырмашылық
- Батыс психологиясында жасөспірімдік жиі жеткіншектікпен бір кезең ретінде қарастырылады; бұл «adolescence» ұғымымен беріліп, шекаралары 12–14 жастан 25 жасқа дейін созылуы мүмкін.
- Отандық психологияда жасөспірімдік тұлға дамуының дербес кезеңі ретінде қарастырылады. И.С. Кон оны көбіне 14–18 жас аралығына орналастырады, ал кейбір еңбектерде 15–17 жас шеңберінде беріледі.
Жас шекараларының әртүрлі болуы кездейсоқ емес: жасөспірімдік — мәдениетке, қоғам талаптарына және әлеуметтік жағдайларға тәуелді түрде құбылатын кезең. Сондықтан бір елдің өзінде 15–17 жастағы жастардың даму жағдайы әртүрлі болуы мүмкін.
Дамудың биологиялық және әлеуметтік қырлары
Жасөспірімдік шақта ағзаның физикалық дамуы мен жыныстық толысуы негізінен аяқталып, бойдың өсу қарқыны баяулайды. Сонымен бірге жұмысқа қабілеттілік пен бұлшықет күші айтарлықтай өседі, тіндер мен мүшелердің функционалдық қалыптасуы тұрақтана бастайды.
Неліктен бұл кезеңді сипаттау қиын?
Физикалық, физиологиялық, психикалық және әлеуметтік толысу барлық адамда бір қарқынмен жүрмейді. Қоғамның технологиялық және әлеуметтік күрделенуі жасөспірімдерге қойылатын талаптарды күшейтеді, соның нәтижесінде бұл кезеңнің мазмұны тарихи тұрғыдан тұрақты емес, үнемі жаңарып отырады.
Жасөспірімдік туралы зерттеулердің эволюциясы
Жасөспірімдік жасты жүйелі зерттеу XIX ғасырдың соңында басталды. Алғашқы зерттеулер көбіне қоғамның ауқатты қабатындағы жастарға бағытталды. Соның нәтижесінде XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жасөспірімдік «ішкі дағдарыс» пен романтикалық толғаныс кезеңі ретінде сипатталған үлгі кең тарады; мұнда сезімдердің оянуы маңызды белгі ретінде қарастырылды.
XX ғасырдың 20-жылдарынан бастап көзқарас елеулі өзгеріске ұшырады. Э. Шпрангер, М.М. Рубинштейн, М. Мид, Л.С. Выготский және кейінірек Б. Заззо секілді зерттеушілердің еңбектерінен кейін жасөспірімдік шақты этномәдени және әлеуметтік-мәдени айырмашылықтарды ескермей талдау мүмкін еместігі анықталды.
Әлеуметтік жағдай және кәсіби таңдау: ішкі бағыттың өзгеруі
Бұл кезеңдегі дамудың әлеуметтік жағдайына тән маңызды белгі — жасөспірімдердің дербес өмірге қадам басудың алғашқы тәжірибесін бастан өткеруі. Жеткіншектік кезеңнен жасөспірімдікке өту ішкі ұстанымдардың күрт өзгеруімен байланысты: болашаққа ұмтылыс тұлғаның басты бағытына айналғанда, мамандық таңдау мен өмірлік жолды анықтау мәселелері орталық орынға шығады (Л.И. Божович; Э. Эриксон).
Психикалық дамудың мазмұны
Жасөспірімдік шақта тұлға өз дәуірінің әлеуметтік-нормативтік талаптарына бейімделіп қана қоймай, өзін белгілі бір тарихи кезеңнің өкілі ретінде сезінуге мүмкіндік алады (Э. Шпрангер; Э. Эриксон; А.В. Толстых).
Қорытынды бағыт
Жасөспірімдік кезең — кәсіби қалыптасудың бастауын түсіндіретін негізгі психологиялық тораптардың бірі. Бұл тақырыпты тереңірек ашу үшін отандық және шетелдік психологтардың жас кезеңіне қатысты теорияларын салыстыра талдау маңызды. Осындай теориялық негіздер жасөспірімдік шақтағы психологиялық дамуды сипаттауға және кәсіби бағдардың қалай қалыптасатынын нақтырақ түсіндіруге мүмкіндік береді.