Көркемдік әдіс белгілі бір дәуірде көптеген суретшілердің шығармаларында қолданылып, өмір жиынтығын суреттеу ерекшеліктерін белгілейтін негізгі принцип
Өнертану туралы жалпы түсінік
Өнертану — өнерді зерттейтін қоғамдық ғылымдар жиынтығы. Ол қоғам тудыратын көркем мәдениетті тұтас күйінде қарастырып, өнердің әр саласын жеке-жеке талдайды: олардың ерекшелігін, болмысқа қатынасын, тарихи дамуын және мәдениеттегі қызметін нақтылайды. Сонымен бірге көркем шығармалардың мазмұны мен түрі, өнердің пайда болуы мен өркендеу сатылары, адамзат тарихындағы орны сияқты мәселелерді зерттейді.
Әдебиеттану
Көркем мәтін, жанр, стиль, тарихи үдеріс.
Музыкатану
Музыкалық форма, тіл, дәстүр, орындаушылық.
Театртану, кинотану
Сахна, режиссура, экран тілі, жанрлық құрылым.
Кеңістіктік өнер
Архитектура, сәндік-қолданбалы өнер, дизайн.
Өнертанудың негізгі үш саласы
Өнертану өзара тығыз байланысты үш бағытты қамтиды: өнер теориясы, өнер тарихы және көркем сын. Бұл салалардың барлығы да эстетикамен сабақтасып, көркем туындыны талдау арқылы оның мазмұндық және формалық тұтастығын айқындауға ұмтылады.
Өнер теориясы
Дәуір талабы мен эстетикалық талғамды ескере отырып, пластикалық өнер мен оның түрлері туралы әлеуметтік-философиялық көзқарастарды қорытып, дамытады. Өнердің идеялық мазмұны, көркемдік тәсілдері, формалары, бейнелеу құралдары, техникасы мен технологиясы, түр мен жанр ерекшеліктері өзара байланыста қарастырылады.
- Өнердің жалпы заңдылықтарын анықтайды.
- Қоғаммен арақатынасын және ықпалын талдайды.
Өнер тарихы
Өнердің даму жолын дүниежүзі көлемінде немесе жекелеген елдер мен дәуірлер аясында зерттеп, бағалайды. Белгілі бір түрдің, бағыттың не ағымның пайда болуы мен кемелдену себептерін түсіндіреді.
Негізгі міндет
Нақты деректерді жинау, салыстыру, жүйелеу және тарихи қорытынды жасау.
Көркем сын
Қазіргі көркем өмір құбылыстарын, өнердің жанрлары мен түрлерін, бағытын және шеберлер шығармашылығын талдап, бағалайды. Өнер құбылыстарының өмірмен және уақыттың қоғамдық идеалдарымен байланысын әлеуметтік мүдде тұрғысынан тексереді.
Зерттеу нәтижелері және ғылыми жұмыс ауқымы
Өнертану зерттеулерінің нәтижелері әртүрлі жанрда көрінуі мүмкін: теориялық трактат, суреткер парызы туралы толғаныс, теориялық немесе тарихи зерттеу, жалпы және арнаулы еңбектер (монография), мақала, баяндама, шолу-сын немесе этюд. Ғылым саласы ретінде өнертану қоғамдық және нақты ғылымдардың тәсілдерін де қолданады, алайда негізгі нысан шығармашылық болғандықтан, эстетикалық түйсік, талғам және танымға көбірек сүйенеді.
Дерекпен жұмыс
- Нақты фактілерді жинау және ұқыпты өңдеу.
- Музейлік және көрмелік каталогтар жасау.
- Өмірбаяндық және анықтамалық еңбектер дайындау.
Өрісті кеңейтетін жұмыстар
- Қазба және экспедициялық зерттеулер жүргізу.
- Ескерткіштерді анықтау, тіркеу, жүйелеу.
- Суреткерлердің әдеби мұрасын, мемуарларын, хаттары мен мақалаларын жариялау.
Көркемдік идея, тақырып және әдіс
Көркемдік идея
Көркемдік идея — шығармада суреттеліп отырған өмір құбылысы туралы автордың айтқысы келген ойы және сол құбылысқа берген бағасы. Идеясыз өнер туындысы болмайды. Тақырып пен идея, мазмұн мен түр секілді, әрқашан бірлікте өмір сүреді: суретші өмір материалын көркем образға жинақтап, оны туындының идеялық-тақырыптық негізі арқылы ғана нанымды көрсете алады.
Ескерту
Көркемдік идеяның құрылымы суретшінің дүниетанымымен және әлеуметтік көзқарасымен тығыз байланысты.
Көркемдік әдіс
Көркемдік әдіс — белгілі бір дәуірде көптеген суретшілер шығармашылығында қолданылып, өмірді бейнелеу ерекшеліктерін айқындайтын негізгі принцип. Өнердің әр саласында тақырып таңдаудан бастап, жанрды қолдану мен адам бейнесін суреттеу тәсілдеріне дейін әдістік айырмашылық байқалады.
- Романтизм — адам бойындағы асқақ, өршіл қасиеттерді айқындауға бейім.
- Реализм — өмір шындығын терең әрі жан-жақты ашып көрсетуге ұмтылады.
- Социалистік реализм — өмірді даму үстінде көрсету, ескі мен жаңаның күресін талдау және коммунистік идеяларды насихаттау бағытын ұстанады.
- Абстракционизм — тікелей өмір көрінісін қайталамай, қиялдан туған пластикалық құрылымдар арқылы идеяны білдіреді.
Көркемдік ұғымы және көркем бейне
Көркемдік
Көркемдік — өнер туындысының сапасын айқындайтын басты өлшем. Өнер табиғаты көркемдікпен, яғни эстетикалық әсемдікпен байланысты. Көркемдік неғұрлым жоғары болса, туындының маңызы да артады.
- Көркемдік өмірді шынайы бейнелеуді талап етеді; шындықты бұрмалауды қабылдамайды.
- Қоғамның дамып отырған талабына жауап беруі тиіс.
- Нанымдылық пен тартымдылық — көркемдіктің өзегі.
Тақырып пен идея, сюжет пен композиция, тіл мен әдіс — барлығы да көркемдік заңына бағынып, үйлесімге келгенде ғана шығарма толыққанды көркем дүниеге айналады.
Көркем бейне
Көркем бейне — өмір құбылыстарын жинақтап, типтендіріп, нақты бейнелі көрініс түрінде суреттеу үлгісі. Онда көпке ортақ сипат пен жекелік белгі ұштасып, қорытындылау мен даралау қатар жүреді. Осы тұтастық айқындалғанда ғана көркем образ пайда болып, өмірдің көркем суреті жасалады.
Бейнелеу өнерінде адам бейнесін жасағанда суретші тұлғаның кескін-келбетін ғана емес, іс-әрекетін, мінезін, ортасы мен дәуірінің ерекшелігін де танытады. Типтік бейне мен типтік мінезді нанымды беру қоғамдық өмірді терең зерттеп, танып-білумен тікелей байланысты.
Өнер туындыларына мысалдар
Төмендегі шығармалар көркем бейне жасау мен идеялық-тақырыптық тұтастықтың жарқын үлгілері ретінде аталады:
Абай ескерткіші
Қ. Наурызбаев
«Амангелді отряды»
Ә. Қастеев
Ж. Қуанышбаев портреті (мүсін)
Б. Төленов
М. Рүстемұлы портреті
Ш. Уәлиханов