Бүгінгі күні жұмыссыз жалғыз басты әйелдер
Отбасымен әлеуметтік жұмыс — әлеуметтік саясаттың негізгі бағыты
Қазақстанда отбасы саясатына қатысты тұжырымдамалар, қаулылар, бағдарламалар мен жобалар қабылданды. Алайда олардың бір бөлігі қысқа мерзімді, конъюнктуралық міндеттерге — отбасының материалдық жағдайын жақсарту, кедейліктің алдын алу, аз қамтылған отбасыларды қолдауға көбірек бағытталды.
Редакциялық қорытынды
Қысқа мерзімді қолдау маңызды болғанымен, отбасының тұрақтылығы мен даму әлеуеті үшін ұзақ мерзімді мақсаттар, құндылықтық бағдар және институционалдық тетіктер қатар жүруі қажет.
Отбасы саясаты: басымдықтар мен шектеулер
Тұжырымдамалық құжаттарда көбіне алғашқы кезектегі шаралар қарастырылғанымен, ұзақ мерзімді міндеттер мен жүйелі өзгерістер туралы бөлімдер жеткіліксіз сипатталған. Нәтижесінде саясат кейде 1–2 балалы, бөлектенген нуклеарлық отбасыға материалдық көмек беру логикасымен шектеліп қалады.
Нуклеарлық модельдің салдары
- Отбасы құрылымының әртүрлілігі еленбей, бір ғана үлгі «нормаға» айналуы мүмкін.
- Көп ұрпақты және бірнеше балалы отбасылардың әлеуеті толық ашылмайды.
- Туысқандық байланыстар әлсіреп, әлеуметтік қолдау желісі жұқаруы ықтимал.
Қажет бағыт
Отбасы саясаты отбасы құрылымының плюрализмін мойындап, көп ұрпақты және бірнеше балалы нуклеарлық отбасыларды қолдауды, ата-ана жауапкершілігін күшейтуді, баланың мүддесін қорғауды және зорлықтың алдын алуды бір арнаға біріктіруі тиіс.
Отбасы — тек жеке өмір кеңістігі емес, қоғамның демографиялық, экономикалық және мәдени тұрақтылығын қамтамасыз ететін әлеуметтік институт.
Демографиялық өзгерістер және отбасы құрылымы
Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық және саяси үдерістер отбасы институтына да ықпал етті: бақылау тетіктері әлсіреді, өмір салты әртараптанды, отбасы модельдерінің алуан түрлілігі артты. Мәтіндегі деректер бойынша елде отбасылар саны шамамен 4 млн, үй шаруашылықтары 4,2 млн, ал орташа үй шаруашылығының көлемі 3,6 адам.
Балалар саны бойынша үлес (мәтін бойынша)
Аз балалы
1–2 бала
~60%
Орташа
3–4 бала
~25%
Көп балалы
5+ бала
~15%
Мұндай құрылым депопуляция тәуекелін күшейтуі мүмкін. Үдерісті тежеу үшін орташа және көпбалалы отбасыларға қолайлы орта қалыптастыру, табысты жұмыспен қамту және әлеуметтік сервистердің қолжетімділігін арттыру маңызды.
Фертильді жас ерекшелігі
Мәтіндегі 1997 жылғы дерек бойынша қазақ әйелдерінде туу көрсеткішінің негізгі бөлігі 35 жасқа дейін, ал орыс әйелдерінде 30 жасқа дейін шоғырланған. Қазір көп жағдайда 1–2 баламен шектелу үрдісі байқалатыны айтылған, бұл әйелдер мен балалар денсаулығын қорғаудың өзектілігін арттырады.
Көші-қон және әлеуметтік тұрақтылық
Ішкі көші-қон және ұлтаралық көші-қон Қазақстанның әлеуметтік-демографиялық құрылымының маңызды элементіне айналды. Мәтінде XIX ғасырдан бері әртүрлі тарихи себептермен иммиграция болғаны, ал тәуелсіздіктен кейін көші-қон үрдісі айқын күшейгені айтылады.
1991–1998 жылдар аралығы (мәтін бойынша)
- Елден көшіп кеткендер: 2 171 000 адам
- Елге көшіп келгендер: 592 000 адам
- Көші-қон сальдосы: 1 579 000 адам
Ауылдан қалаға көшу отбасы құрылымына да әсер етеді: көп ұрпақты отбасының бөлінуі, балаларды қараусыз қалдыру, қарттардың жалғыз қалуы сияқты мәселелерді ушықтыруы мүмкін. Бұл құбылыстар моральдық та, экономикалық та салмақ түсіреді.
Неке, ажырасу және балалардың жағдайы
Отбасы өмірінің тұрақсыздығы мен ажырасу санының өсуі балалардың әл-ауқатына тікелей әсер етеді: ажырасу көбіне баланың кішкентай кезінде орын алып, бала ата-анасының біреуімен қалады. Ажырасу отбасының репродуктивті әлеуетін де төмендетеді, сондай-ақ ажырасқаннан кейін ұзақ уақыт жалғыз қалатын ерлер мен әйелдер үлесі артуы мүмкін.
Ажырасудың ықтимал себептері (Алматы бойынша келтірілген дерек)
- Жұбайлардың біреуінің ішімдікке салынуы
- Үй шаруасындағы рөлдердің әділетсіз/дұрыс бөлінбеуі
- Мәдениет деңгейінің төмендігі және өзара сыйластықтың әлсіреуі
- Бір-біріне жаңа, орындалуы қиын талаптардың көбеюі
Некесіз туу және бала құқығы
Мәтінде некесіз туған балалар санының өсуі, сондай-ақ қараусыз қалу, тастап кету және зорлық-зомбылық тәуекелдері туралы айтылады. Кей деректер бойынша елде әрбір үшінші баланың ата-анасы тіркелген некеде тұрмауы мүмкін, ал ерлердің бір бөлігі некесіз балаларын тіркеуден бас тартады.
Мұндай жағдайда әлеуметтік жұмыс баланың құқықтық мәртебесін, қауіпсіздігін және әлеуметтік қолдауын қамтамасыз етуге бағытталуы керек.
Қайталанған отбасылар
Ажырасудың артуы қайталанған отбасылардың үлесін көбейтеді: жаңа некеде ортақ бала да, бұрынғы некеден қалған бала да бірге өмір сүруі мүмкін. Мұндай құрылымда ата-ана рөлдері, жауапкершілік пен қарым-қатынас мәдениеті ерекше назарды қажет етеді.
Жұмыссыздық және жалғызбасты аналар
Мәтіндегі мәлімет бойынша 2010 жылдың I тоқсанында жұмыссыздық деңгейі 8,2% болған, жұмыссыздар саны 652,6 мың адам: ерлер — 42,4%, әйелдер — 57,6%.
Әлеуметтік тәуекел аймағы
Жұмыссыз әйелдердің өсуі жалғызбасты аналар үшін тәуекелді күшейтеді: табыстың азаюы, тұрақты жұмыстың жоқтығы, төмен жалақы ұсыныстары және қайта ұйымдастыру кезіндегі қысқартулар. Мәтінде жалғызбасты аналардың едәуір бөлігінің жоғары білімі бар екені де атап өтіледі.
Жұмыссыз жалғызбасты әйелдер үлесі (мәтін бойынша)
52,1%
Қайта ұйымдастырудан қысқарту (мәтін бойынша)
38,4%
30+ жастағы жұмыссыз жалғызбасты аналар (мәтін бойынша)
40,7%
Бұл жағдайларда әлеуметтік жұмыс отбасының экономикалық тұрақтылығын күшейтуге (жұмыспен қамту, қайта даярлау, балаларға күтім инфрақұрылымы, құқықтық кеңес) бағытталуы қажет.
Отбасындағы зорлық-зомбылық: төзбеушілік қағидасы
Мәтінде игіліксіз отбасылардың бірнеше түрі аталады: жанжалды, аморальды, педагогикалық тұрғыдан күйсіз және асоциалды отбасылар. Сонымен қатар, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың кең таралуы бүкіл қоғам үшін өткір мәселе екені көрсетілген.
Қоғамдық ұстаным
Отбасындағы зорлық-зомбылық жеке тұлға мен қоғамға қарсы ауыр қылмыс ретінде танылып, заңнамалық деңгейде қатаң қарастырылуы керек. Әлеуметтік қызметкерлердің міндеті — алдын алу, қауіпсіздік жоспары, дағдарыстық қолдау және құқық қорғау органдарымен үйлесімді әрекет.
Сауалнамада аталған көріністер (мәтін бойынша)
Балаларды ұру
34%
Үнемі балағаттау, қорлау
29%
Негізгі себептер ретінде ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдай, ішімдік, есірткі, кірістің төмендігі, жұмыссыздық және жұмыстан айырылып қалу қорқынышы аталады.
Әлеуметтік жұмыстың рөлі мен қағидалары
Әлеуметтік қызметкер отбасының немесе оның мүшелерінің барлық мәселесін «орнына шешіп» бермейді. Негізгі міндет — қиындықты өз бетінше еңсеруге көмектесетін ынталандыру, сүйемелдеу және ресурстарға қол жеткізуді ұйымдастыру. Бұл үшін отбасы мүшелерінің өзгеріске дайындығы мен жауапкершілікке келуі шешуші рөл атқарады.
Қолдау көздері
- Мемлекеттік бағдарламалар мен жәрдемақылар
- Жұмыспен қамту және қайта даярлау шаралары
- Дағдарыс орталықтары, құқықтық және психологиялық көмек
- Қайырымдылық қорлары мен ҮЕҰ ресурстары
Қазақстанға тән ерекшелік
Мәтінде қазақ қоғамындағы туысқандық байланыстардың беріктігі, қиын кезде жақындардың материалдық және моральдық қолдау көрсетуі жиі айтылған. Бұл — әлеуметтік капиталдың маңызды түрі. Дегенмен туыстық қолдау кәсіби әлеуметтік қызметтің орнын толық баспайды: күрделі жағдайларда (зорлық, тәуелділік, заңдық дау, бала қауіпсіздігі) жүйелі кәсіби араласу қажет.
Бағдарламалар, жәрдемақылар және өңірлік тәжірибе
Қазақстанда ана мен бала денсаулығын қорғауға бағытталған ұлттық бастамалар қабылданғаны айтылған (мысалы, «Ана мен бала денсаулығын қорғау», «Қазақстан балалары»). Сонымен қатар аз қамтылған отбасыларға атаулы әлеуметтік көмек, балалар жәрдемақысы және тұрғын үй көмегі сияқты құралдар қолданылады.
Ақтөбе облысы (мәтін бойынша)
- 18 жасқа дейінгі балалар жәрдемақысы: 2011 ж. 1 қаңтарда 22 011 отбасыға тағайындалған.
- Қамтылған балалар саны: 51 528.
- Орташа айлық мөлшер: 1085,5 теңге.
Ескерту: бастапқы мәтінде жылдар мен кей сандарда техникалық қателер кездеседі, мазмұны сақталып берілді.
Шығыс Қазақстан облысы (мәтін бойынша)
- 2010 жылы атаулы әлеуметтік көмек: 1194 отбасыдағы 6016 адамға.
- Төленген сома: 104,7 млн теңге.
- Балалар жәрдемақысы: 26,5 мың балаға — 333,6 млн теңге.
- Тұрғын үй көмегі: 1330 отбасыға — 20,9 млн теңге.
Өңірлік тәжірибе көрсеткендей, ең тиімді тәсіл — ақшалай төлемдерді жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау шараларымен ұштастыру.
Кедейлік және осал топтар
Мәтінде көпбалалы және бір асыраушысы бар отбасылардың кедейлік тәуекелі жоғары екені, ал отбасылардың шамамен 18% кедейлік шегіне жақын өмір сүретіні айтылады. Жәрдемақылардың нақты құны төмендесе, бұл осалдық одан әрі артуы мүмкін.
Қайырымдылық қорлары және қолжетімді көмек
Қорғалмаған отбасыларға материалдық, медициналық және психологиялық көмек көрсетуде қайырымдылық ұйымдарының рөлі де маңызды. Мәтінде халықаралық «Бөбек» қорының балалар мен отбасыларға қолдау көрсетіп, көңіл күйі мен денсаулығын жақсартуға бағытталған іс-шаралар өткізгені аталады.
«Бота» қоғамдық қоры (мәтін бойынша)
2011 жылы «Бота» қоры тұрмысы төмен отбасыларға көмектесу мақсатында шамамен 2 млн доллар бөлу жоспарланған. Қаржы грант түрінде, өңірлердегі ұйымдар мен белсенді топтарға беріліп, 500 доллардан 50 мың долларға дейін балалар мен жастарға көрсетілетін қызметтің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталатыны көрсетілген.
Мәтінде сондай-ақ елде шамамен 150 мыңға жуық жағдайы өте нашар отбасы бар екені айтылады.
Практикалық нәтиже үшін не маңызды?
- Көмекті тек төлеммен шектемей, қызметтер пакетіне айналдыру (психолог, заңгер, жұмысқа орналастыру, бала күтімі).
- Отбасы қауіпсіздігі мен баланың мүддесін бірінші орынға қою.
- Өңірлік деректерге сүйеніп, тәуекелі жоғары топтарды нысаналы қолдау.
Қорытынды
Қазақстандағы отбасы мәселелері әлемдік үрдістермен сабақтас: көші-қон, кедейлік, жұмыссыздық, ажырасу, некесіз туу, зорлық-зомбылық және тәрбиелік орта сапасы бір-бірімен тығыз байланысты. Сондықтан отбасымен әлеуметтік жұмыс — тек «көмек көрсету» емес, отбасының өміршеңдігін арттыратын кешенді, ұзақ мерзімді саясат пен практика.