Тұлғалық қатынастарды зерттеу әдістері

Бұл материал тұлғааралық қатынастарды зерттеудің негізгі тәсілдерін, социометриялық әдісті және топтың ұжым ретіндегі әлеуметтік-психологиялық өзін-өзі аттестациялау идеясын жинақтап түсіндіреді. Білім беру үдерісінде қатысушылар арасындағы байланыстарды (оқушы, мұғалім, ата-ана, білім беру ұйымы) дұрыс танып-білу тәрбиелеу мен оқытудың тиімділігін арттырады.

Негізгі ұғым

Тұлғааралық қатынастарды зерттеу — топ ішіндегі байланыстардың сипатын, бағыттылығын және ықпалын анықтауға арналған психологиялық-педагогикалық талдау.

Нәтиже

Қарым-қатынас құрылымын түсіну сыныптағы ахуалды жақсартуға, көшбасшылар мен оқшауланған оқушыларды анықтауға, тәрбиелік жұмысты дәл жоспарлауға көмектеседі.

1) Тұлғааралық қатынастарды зерттеудің жалпы түсінігі

Педагогикалық зерттеулерде адам қатынастарын өлшейтін «бір ғана әмбебап әдіс» жоқ. Дегенмен, оқу-тәрбие үдерісінде өзара әрекет тұрақты жүреді: оқушылар бір-бірімен, мұғалімдермен, ата-аналармен және ұйыммен байланыс орнатады. Осы өзара ықпалды түсіндіру үшін әлеуметтік психология мен педагогикада бірқатар әдістер қолданылады.

Қатынас сызбасы (қарым-қатынас картасы)

Қатынас сызбасы — жеке тұлғалар мен әлеуметтік топтарға қатысты қатынастарды айқындауға арналған диагностикалық тәсілдердің бірі. Ол байланыстардың бағытын, жиілігін және эмоционалдық реңкін байқауға мүмкіндік береді.

Қарым-қатынастың кіммен жиі орнайтынын және кімнен қашқақтайтынын көрсетуге көмектеседі.
Топішілік ахуалдың тәуекел аймақтарын (қақтығыс, оқшаулану) ерте анықтауға жағдай жасайды.

2) Социометриялық әдіс

Социометрия — топтағы тұлғалар арасындағы қатынастардың сандық көрсеткіштерін, графикалық бейнесін және құрылымын анықтауға мүмкіндік беретін әдіс. Нәтижелер арқылы топтың ішкі динамикасы, бейресми көшбасшылар, өзара таңдаулар мен қабылдамаулар көрінеді.

Сандық талдау

Таңдау саны, өзара таңдау, мәртебе көрсеткіштері.

Графикалық бейне

Социограмма арқылы байланыстардың көрінісі.

Құрылым

Топ ішіндегі шағын топтар мен ықпал желісі.

Өзін-өзі бағалау әдісі: оқу үдерісіндегі қолдану

Өзін-өзі бағалау әдісі — тұлғаның өз қасиеттерін, мінез-құлқын және әрекет нәтижесін бағалауына сүйенетін психологиялық тәсіл. Ол оқу үдерісінде тәрбиелік жұмысты дәлдеуге, оқушының рефлексиясын дамытуға және педагогикалық ықпалдың сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Қолданудың негізгі бағыттары

Жалпы сипаттама

Әдіс адамның өзін қалай қабылдайтынын, қандай бейнені «өзі туралы білім» ретінде құрастыратынын және оның тұрақтылық деңгейін анықтауға көмектеседі.

Өлшемдер мен ықпал

Нәтижелерді өлшеу (шкала, балл, салыстыру) және оларды түсіндіру педагогтың кері байланыс беруіне, қолдау стратегиясын таңдауға ықпал етеді.

1) Өзара бағалау және эмоциялық реңк

Кез келген өзара қатынаста адамның өз-өзіне баға беруі және басқа адамның оған беретін бағасы қатар жүреді. Бұл бағалаулар қарым-қатынасқа оң немесе теріс эмоциялық реңк қалдырады. Қазіргі әлеуметтік психологияда өзіндік бағалау әдістері кеңінен қолданылады, өйткені олар тұлғаның ішкі позициясын және әлеуметтік ортадағы бағдарын түсінуге мүмкіндік береді.

Линдзи мен Галл ұсынған өзіндік сипаттамаға жақын тәсіл

Зерттелушіге пікірлер жазылған парақтар беріледі. Ол берілген пайымдаулардың ішінен өзіне ең дәл сәйкес келетінін және ең аз сәйкес келетінін сұрыптайды. Топтағы барлық қатысушыларға парақтар саны бірдей берілуі нәтижені статистикалық өңдеуге мүмкіндік береді.

Мұндай өзіндік сипаттама тек адамның бүгінгі күйін ғана емес, оның «қандай болғым келеді» деген бағдарын, жас ерекшелігіне байланысты өзін елестетуін (мысалы, 15 жастағы бейнесін), сондай-ақ ата-анасының көзқарасын қалай қабылдайтынын да жанама түрде көрсетеді.

2) Құндылықтарды салыстырмалы зерттеу техникасы

Бұл техника зерттелушінің түрлі психологиялық сапаларға қатысты құндылықтық бағдарын айқындайды. Адамға қасиеттер тізімі ұсынылады және ол әр қасиеттің өзі үшін маңызын бағалайды: қайсысы маңызды, қайсысы маңызды емес, қайсысына көп мән береді, қайсысына аз мән береді.

Мысал: «намысқой» қасиеті

«Сіз өзіңізді намысқой деп есептейсіз бе?» және «Бұл қасиеттің басқа адамдарда болуы сіз үшін қаншалықты маңызды?» сияқты сұрақтар арқылы жауаптар шкала бойынша белгіленеді.

Жауап шкаласы

өте
кей дәрежеде
аздаған
ешқашан

Кейін талдау арқылы адамның осы қасиеттерге қандай дәрежеде ие екені анықталады. Екі көрсеткішті (маңыздылық пен өзіндік баға) салыстыру субъектінің өз-өзін бағалай алу деңгейін көрсетуі мүмкін.

3) Моральдық өзін-өзі бағалау: «нақты Мен» және «идеал Мен»

Моральдық тұрғыдағы өзін-өзі бағалау көбіне «нақты Мен» ұғымымен сипатталады. Алайда адам өзіне бағдар болатын қасиеттер жүйесін де құрастырады — бұл шартты түрде «идеал Мен» деп түсіндіріледі.

Көптеген зерттеушілердің пікірінше, «нақты Мен» мен «идеал Мен» арасындағы арақатынас тұлғаның өзіне сенімділік деңгейін көрсетеді. Егер өзіндік баға «нақты Менге» көбірек сәйкес келсе, онда өзіне қанағаттану жиірек байқалады.

Шектен тыс жоғары қанағаттану

Моральдық мұраттардың төмендеуіне, өзіндік бағалаудың шамадан тыс жоғарылауына немесе осы факторлардың қатар көрінуіне байланысты болуы мүмкін. Мұндайда өзін-өзі тәрбиелеуге ұмтылыс әлсірейді.

Шектен тыс төмен қанағаттану

Кейбір жағдайларда төмендеген өзін-өзі бағалаудың нәтижесі ретінде көрінеді және белсенділік танытудан бас тартуға әкелуі ықтимал.

Қорытынды практикалық бағдар

Тұлғааралық қатынастарды зерттеу (социометрия, қатынас сызбасы) және өзін-өзі бағалау әдістері бірін-бірі толықтырады: біріншісі топ құрылымын көрсетсе, екіншісі тұлғаның ішкі өлшемдерін ашады. Екеуін үйлестіре қолдану педагогқа сыныптағы ахуалды дәл диагностикалауға және тәрбиелік ықпалдың тиімді стратегиясын таңдауға көмектеседі.