Аудармашының түпнұсқа мәтінді бұрмалап аудару қателігі
Ауызша аударма түрлері және аудармашы қателіктерін түзету тәсілдері
Ауызша аударма — жоғары шоғырлануды, жылдам шешім қабылдауды және тілдік дағдыларды бір мезетте қолдануды талап ететін күрделі кәсіби қызмет. Әсіресе ілеспе (синхронды) және кезекті аудармада қателікке жол беру қаупі артады. Төменде ауызша аударманың негізгі түрлері, олардың жазбаша аудармадан айырмашылықтары, сондай-ақ қателіктерді жіктеу және оларды дұрыстаудың практикалық жолдары жүйеленіп беріледі.
Ілеспе аударма: ең күрделі ауызша формат
Ілеспе аударма — аудармашының сөйлеушіні тыңдай отырып, бір уақытта (әдетте 2–3 секунд артта қалып) аудармасын айтуы. Көбіне бұл жұмыс арнайы кабиналарда техникалық құралдардың көмегімен орындалады: сөйлеушінің сөзі аудармашыға құлаққап арқылы беріледі, ал аудармашы микрофон арқылы аудиторияға сөйлейді. Мұндай ұйымдастыру аудармашының өз сөзінің түпнұсқаны тыңдауына кедергі келтірмеуін қамтамасыз етеді.
Синхронды жұмыста қатар жүретін үш әрекет
- Бір тілде тыңдау және мағынаны жедел түсіну.
- Екінші тілде тез құрастырып, мазмұнды дәл жеткізу.
- Сөйлеушінің екпінінен қалмай, үздіксіз сөйлеуді сақтау.
Бұл әрекеттердің синхрондалуы жоғары есте сақтау қабілетіне, тұрақты зейінге, сөйлеуді ықшамдау (компрессия) дағдысына, күрделі жерлерді алдын ала болжауға және жылдам шешім қабылдауға тікелей байланысты.
Ілеспе аудармада жылдам әрі ұзақ сөйлеу аудармашыға психологиялық және физикалық жүктеме түсіреді. Сондықтан синхронист әдетте 20–30 минут көлемінде ғана толыққанды жұмыс істей алады. Осы себепті кабиналарда бірнеше аудармашы кезектесіп жұмыс істейді.
Кезекті аударма: есте сақтау және жазба тіректер
Кезекті аударма — сөйлеуші сөзін толық аяқтағаннан кейін немесе белгілі бір бөлігін бітірген соң ғана аудару. Үзіндінің көлемі әртүрлі болуы мүмкін: жеке сөйлемдерден бастап 20–30 минутқа (немесе одан да ұзақ) созылған мәтіндерге дейін.
Бұл формат аудармашының маңызды сегменттерді аударма басталғанға дейін есте сақтауын талап етеді. Егер мәтін бірнеше сөйлемнен тұрса, аудармашы негізгі ойларды тез жазып алып, кейін соған сүйеніп қайта құрастырады.
Жазбаша және ауызша аударма: айырмашылықтың өзегі — уақыт
Түпнұсқаны қабылдау және мәтінді құру ауызша не жазбаша формада іске асқанымен, практикада олардың элементтері өзара араласып отырады. Мысалы, жазбаша аудармашы түпнұсқаны аудиожазба ретінде алуы немесе өз аудармасын диктофонға жазуы мүмкін. Дегенмен нәтиже жазбаша күйінде қалады: мәтін сақталады, қайта қарап, салыстырып, түзету енгізуге мүмкіндік бар.
Неге ауызша аудармада қателікті түзету қиынырақ?
- Уақыт қатаң шектеулі: тоқтап, қайта ойлануға немесе нұсқаларды салыстыруға мүмкіндік жоқ.
- Сөздік, анықтамалық, кеңес сұрау сияқты ресурстарды қолдану мүмкіндігі өте шектеулі.
- Кейде мазмұнды сақтау үшін қысқарту, алып тастау немесе қосымша түсіндірме енгізу қажет болады.
Жазбаша аудармада баламалықтың жоғары деңгейі талап етіледі: аудармашы әр сөзді тұтас мәтін контексінде қарап, алдыңғы-келесі бөліктерден ақпарат іздеп, ең дәл нұсқаны таңдай алады. Ал ауызша аудармада аудармашы мәтінді сөйлеушінің айту ырғағына қарай шағын сегменттермен қабылдап, сол мезетте жеткізеді және түпнұсқаның басқа бөліктеріне қайта оралуға құқығы жоқ.
Коммуникация сипаты да әртүрлі. Жазбаша аударма көбіне кабинет жағдайында орындалады, аудармашының авторымен немесе оқырманымен тікелей кері байланысы болмайды; жұмыс сапасы тек аяқталғаннан кейін бағаланады. Ал ауызша аудармада қателік бірден естіледі және сол сәтте әсер етеді.
Ауызша аудармадағы қателіктерді жіктеу және түзету
Ауызша аударманы орындау барысында туындайтын қателіктерді талдау үшін әртүрлі классификациялық тәсілдер қолданылады. Аударма сапасын бағалауда жиі кездесетін төрт қателік түрі төмендегідей.
1) Түпнұсқа мағынасын бұрмалау (қате түсіну)
Бұл — ең қауіпті қателік түрі: аудармашы түпнұсқаны дұрыс түсінбей, тыңдаушыға жалған ақпарат береді. Әдетте түпнұсқа мен аударманы салыстырғанда бірден байқалады. Себептері: мәтінді/дыбысты дұрыс қабылдамау, грамматикалық-лексикалық шатасу, техникалық деректерді қате түсіну және т.б.
Мысал
Түпнұсқа: I was, indeed, out of concern for the well-being of the eaters the world over that the United Nations Food and Agricultural Organization (FAO) was born.
Қате аударма (мәнді терістеу): БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы бүкіл әлемдегі азық тұтынушылары саулығының қамқорлығы үшін құрылмаған.
Түсіндірме: Қате out of … for тіркесінің мағынасын елемеуден туады. Бұл құрылым «… үшін қамқорлық/алаңдаушылықтан» деген себептік мағынаны береді.
Түзету тәсілдері
- Тұрақты тіркестер мен басқару үлгілерін (collocations) бөлек жаттықтыру.
- «Терістеу/растау» маркерлерін (not, no, without, unless) тыңдау кезінде арнайы бақылау дағдысын қалыптастыру.
- Техникалық немесе терминологиялық контентте алдын ала глоссарий дайындау.
2) Жалпы мағынаны сақтай отырып, жеке детальді қате беру
Мұнда тұтас ой бұзылмайды, бірақ нақты бір бөлшек (мерзім, сан, атау, термин) қате беріледі. Себептері: көпмағыналылық, терминдерді дұрыс сәйкестендірмеу, грамматикалық формаға мән бермеу.
Мысал
Түпнұсқа: He was one of the best British football players in the 1930’s.
Қате аударма: 1930 жылы ол Англияның ең үздік футболшыларының бірі болды.
Түсіндірме: Мұнда бір жыл емес, 1930-жылдар (онжылдық) айтылып тұр. Мерзімнің қате берілуі — мағыналық қателік.
Түзету тәсілдері
- Сандар, даталар, өлшем бірліктерін «жылдам тексеру» әдетін қалыптастыру (plural, range, decade, quarter т.б.).
- Нақтылаушы қысқа енгізілімдерді қолдану: «1930-жылдары», «онжылдық ішінде», «сол кезеңде».
3) Мағына бұзылмайды, бірақ стиль мен сапа төмендейді
Бұл қателіктер баламалықтың міндетті деңгейін бұзбайды, алайда мәтіннің табиғилығын, дәлдігін немесе стилистикалық тұтастығын әлсіретеді. Бағалау кейде субъектив болуы мүмкін: әр тексеруші әртүрлі пікір айтуы ықтимал.
Мысал
Түпнұсқа: If the Prime-Minister’s speech made few new points on Britain’s economic plight, it was a skilful exercise in rhetoric.
Сәтсіздеу нұсқа: Егер премьер-министрдің сөзінде британдық экономиканың кедейшілік жағдайы туралы жаңа ештеңе айтылмаса, жасанды риториканың мысалы болды.
Жетілдіру бағыты: Құрылымды ықшамдап, сөйлем байланысын табиғи ету (мысалы, «…айтпағанымен…»), сондай-ақ сөз таңдауды нақтылау («британдық» орнына «ағылшын/Британияның», «мысал» орнына «үлгі» сияқты).
Түзету тәсілдері
- Ауызша сөйлеуге ыңғайлы синтаксисті таңдау: қысқа, айқын құрылым, логикалық екпін.
- Синоним таңдауды контекстпен бекіту және «бейтарап стиль» қорын кеңейту.
4) Аударма тілінің міндетті нормаларын сақтамау
Бұл қателік баламалыққа тікелей әсер етпеуі мүмкін, бірақ аударма тілін жеткіліксіз меңгеруден туады: грамматикалық норма, келісім, сөз тәртібі, орфоэпия, тұрақты қолданыс, әдеби норма сақталмайды. Ауызша аудармада мұндай қателіктерді бақылау қиынырақ, өйткені аудармашы үнемі қысым жағдайында жұмыс істейді.
Практикалық кеңес (Л. Виссон тәжірибесінен)
БҰҰ тәжірибесінде синхронисттер кейде терминдік дәлдікке қатысты жағдайға тап болады: мысалы, Қауіпсіздік Кеңесінде төрағалық мәлімдеме (Presidential statement) талқыланып жатқанда, сөйлеуші оны «резолюция» (resolution) деп атап кетуі мүмкін. Мұндайда аудармашы «делегаттың айтуынша, ‘резолюция’…» сияқты нейтрал белгілеуді қолдана алады. Бұл тәсіл қателіктің аудармашыдан емес, сөйлеушіден кеткенін көрсетеді және тыңдаушыны шатастырмауға көмектеседі.
Түзету тәсілдері
- Күмән туған жағдайда қысқа нақтылау сұрағын қою (мүмкін болса) немесе бейтарап «аталған құжат/аталған мәселе» сияқты қауіпсіз алмастырғыштарды қолдану.
- Аудару барысында сөйлеушінің сөйлеу мәнерін бағалаудан қашу және келіссөз үстінде «түзетуші» рөлін алмау.
- Қате кетсе, сөйлемді қайта құрып «жұмсақ түзету» жасау: келесі фразада нақтылап беру, не контекст арқылы орнықтыру.
Қорытынды
Ауызша аудармадағы қателіктердің басым бөлігі уақыт тапшылығынан, жоғары когнитивтік жүктемеден және терминологиялық дәлдікке қойылатын талаптан туындайды. Қателіктерді жүйелі жіктеу аудармашының әлсіз тұстарын нақты көруге, мақсатты жаттығулар таңдауға және кәсіби сапаны тұрақты жақсартуға мүмкіндік береді. Ілеспе және кезекті аудармада ең тиімді стратегия — мазмұнды дәл сақтай отырып, сөйлеуді ықшам әрі әдеби нормаға сай жеткізу және күмәнді тұстарда бейтарап, қауіпсіз тілдік шешімдерді қолдану.