Зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде қобыз жайлы берілген мәліметтер

Зерттеуші ғалымдардың еңбектеріндегі қобыз туралы деректер

Қазақтың музыкалық мәдениеті ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, айқын белгілері мен өзіндік ерекшеліктері бар төл мұра. Археологтар мен ұлттық мәдениетті зерттеуші ғалымдар Орта Азия мен Қазақстанды көптеген музыкалық аспаптардың шыққан, өрбіген кеңістігі деп пайымдайды. Сол кеңістікте ерекше аталып, көне дәуірден бері үзілмей жеткен аспаптардың бірі — қобыз.

Археологиялық айғақтар және ыспалы аспаптардың отаны туралы пікірлер

А. Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» еңбегінде С. И. Руденко мен М. П. Грязновтың 1947–1949 жылдары жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде көшпелі тайпалардың мәдениетіне қатысты бағалы айғақтар табылғанын атап өтеді. Сол олжалардың ішінде екі ішегі, екі құлағы бар, биік тиегі шанақ бетіне керілген көнге орнатылған қобыздың үлгісі ерекше назар аударады. Бұл құрылым қазіргі қазақ қобызының жасалу тәсілімен үндес екені байқалады.

Осы тәрізді деректерге сүйене отырып, В. О. Виноградов Орта Азияны ыспалы аспаптардың отаны болған деп жазады. Археологиялық материалдарда музыкалық аспаптардың тасқа, сазға, металлға түскен бейнелері, қабырға суреттері жиі кездеседі; бұлар аспаптың қолданылу мәнерін де аңғартатын көрнекі дерек көзі.

Ертедегі жазба дәстүр: трактаттар мен ескерткіштердегі музыка танымы

Түркі халықтарының музыкалық мәдениетіне қатысты жазба деректер қатары мол. Әл‑Фарабидің (870–950) «Музыканың ұлы кітабы» (Kitab al‑musiqi al‑kabir), Әбу Әли Ибн Синаның (980–1037) «Айығу кітабы» (Kitab ash‑shifa), Әл‑Хорезмидің (787–850) «Ғылымдар кілті» (Mafatih al‑ulum), Ж. Баласағұнның (1021–?) «Құтты білік» сияқты еңбектерінде музыка мәдениетінің қоғамдағы орны, эстетикалық мүмкіндігі, теориясы мен практикасы жөніндегі жүйелі таным орныққанын байқауға болады.

Сонымен бірге «Кодекс Куманикуста» музыкалық мәдениетке қатысты атаулар мен ұғымдар жиі кездеседі: бурғу (мүйіз сырнай), қонров (қоңырау), қобуз (қобыз), нақара, суруна (сырнай) тәрізді атаулар дерек ретінде маңызды.

Қобызды мадақтаған туынды: «Музыкалық аспаптар айтысы»

Қобыздың музыкалық аспап ретіндегі қасиетін жан-жақты бейнелейтін қызықты еңбектердің бірі — XIV–XV ғасырларда көне қазақ тілінде жазылған Ахмадидің «Музыкалық аспаптар айтысы». Қолжазба қазір Британ музейінде сақтаулы.

Саяхатшылар мен этнографтар жазбалары: қобыздың кең қолданысы

Революцияға дейінгі кезеңде қазақ халқының музыкалық мәдениеті этнограф-ғалымдардың және XVI–XVII ғасырлардан бастап орыс саяхатшыларының қызығушылығын арттырды. Олар қылқобыз туралы құнды мәліметтер қалдырды. Мысалы, И. Левшин 1820-жылдары қазақ арасында болып, халық мәдениетін зерттеу барысында қобыз туралы елеулі деректер жазып кеткен. Бұл айғақтар XIX ғасырдың алғашқы жартысында қылқобыздың кең қолданыста болғанын аңғартады.

Шетелдік бақылаушылар да қазақ музыкасына назар аударды. Орынбор өлкесіндегі экспедиция құрамында болған ағылшын суретшісі Джон Кэстль домбыра мен қобыздың ауыл арасында кең тарағанын атап өтеді.

И. Г. Андреев қолжазбаларында Орта жүз қазақтарының өмір салты суреттеліп, қобыз бен сыбызғының жиі қолданылатыны, ән-күйлерінің суырыпсалмалық сипаты басым екені айтылады. Ал этнограф А. Эйхгорн еңбектерінде қазақтың 30 әнінің ноталық жазбасы беріліп, қобыз, домбыра, сыбызғы секілді аспаптар алғаш рет ғылыми байыппен сипатталады: құлақ күйі, дыбыс қатары, ойналу тәсілдері және музыкалық мүмкіндігі ноталық үлгімен көрсетіледі.

Торғай өңірінде болған журналист Д. М. Львович «Қазақ даласында» очеркінде қобыз үні мен әннің астасуын әсерлі баяндайды: үй келіні қобыз алдырып, әнші Нұрғожаға ұстатады; қобыздың «зардай сызылған» үні бір сәтте құбылып, кеңістікті кернеп әкетеді. Бұл — қобыздың тұрмыстық-лирикалық және орындаушылық кеңістікте де орны барын дәлелдейтін суреттеме.

Шоқан Уәлиханов және бақсылық дәстүрдегі қобыз

Қазақтан шыққан тұңғыш ғалым, ағартушы-демократ Ш. Уәлиханов (1835–1865) өз ұлтының өнері мен тарихын зерттей отырып, қазақ музыкасының танылуына зор үлес қосты. Ол шаман-бақсылардың өнеріне ерекше назар аударып, бақсылық пен шамандықты көне дәстүрдің белгісі ретінде сипаттайды. Бақсының ажырамас аспабы — ежелгі қазақтың қара қобызы.

Қобыздың қыл ішегінде ойнау күрделі болғанымен, үні жағымды аспаптардың қатарына жатқызылады. Уәлиханов деректеріне сүйенсек, бақсы табиғатынан дарынды: бір жағынан — магияны меңгерген, аруақтармен байланысты емші; екінші жағынан — музыкант, әртіс, ақын-импровизатор. Олардың салт-дәстүрі, музыкасы, ем-домы синкретті құбылыс ретінде көрінеді.

Бақсылық өнер туралы мағлұматтарды А. Байтұрсынов та еңбектерінде атап өтеді. Ғалымдар бақсы-шамандардың емдеу тәжірибесі қобызсыз жүрмейтінін айғақтайды. Профессор С. Күзенбай бұл ойды дамытып, бақсылар поэзиясындағы сөз өнері мен қобыз арқылы берілетін магиялық-әсерлік қызметті ерекше көрсетеді.

Жыршылық дәстүр және қобыздың эпикалық серіктестігі

Шоқанның әжесі Айғанымның үйі — ақын, жыршы, әнші, күйшілер жиналатын думанды орта болғаны айтылады. Жанақ пен Шөже, Арыстанбай мен Орынбай, Біржан сал, Шәрке сал, Қанғожа секілді ақын-жыраулар қобызбен толғаған. Шоқан осындай өнерлі ортада өсіп, ән мен жырға, аңыз-әңгімеге ерекше ден қойды. Әкесі Шыңғыс та әрі домбырашы, әрі қобызшы болған.

Қобыз жыршының айнымас серігіне айналып, оның сүйемелдеуімен эпикалық жырлар мен аңыздар орындалған. Батырлардың ерлігі, туған жерге сүйіспеншілік, ата-баба аманаты — бәрі қобыз үнімен бірге жырланған. Кет-Бұға, Қазтуған, Асан қайғы, Доспамбет, Шалкиіз, Бұхар, Үмбетей, Жиембет, Марғасқа сияқты тұлғалардың аты осы дәстүрмен қатар аталады.

Дін, тыйым және жоғалған сарындар

Қазақ даласына VIII ғасырдан бастап тарай бастаған ислам дінімен байланысты бір болжамда қобыз алғашқы қарсыластардың бірі ретінде аталады. Себебі қобыз тәңірлік дүниетанымдағы бақсылардың негізгі аспабы болған. Ислам ықпалы күшейген тұста бақсылар қудаланып, оларға түрлі мистикалық айып тағылған. «Қобыздың тілеуі жаман» деген секілді тіркестердің әлеуметтік-психологиялық астары да осы кезеңдермен сабақтас түсіндіріледі.

Нәтижесінде XX ғасырға қобызда орындалған санаулы бақсы сарындары ғана жетіп, қалған бөлігі жойыла түсті. Бұл туралы фольклоршы А. В. Затаевич өкінішпен жазады.

«Қобыз» атауының төркіні және түркілік атаулар жүйесі

«Қобыз» атауы нені білдіреді, қайдан шыққан, алғаш жасаған кім? Бұл сұрақтарға қатысты нақты жазба тарихи дерек сақталмағандықтан, мәселе ғылыми болжам мен аңыз-әңгіме арнасында таразыланады. Зерттеушілердің бір бөлігі қазақ тіліндегі «қобы» (іші қуыс, науа) сөзімен байланыстырып, «қобыз» атауы «іші қуыс» ұғымынан өрбіген деген тұжырым айтады.

А. Ф. Эйхгорн қазақ пен өзбек аспаптарын сипаттағанда екі ішекті ыспалы аспапты «қауыз» деп атаған. «Қобыз», «қауыс» атаулары фонетикалық тұрғыдан жақын. Түркі халықтары арасындағы нұсқалар да осыны растайтындай: кобуз (қарақалпақша, түрікше), комуз (туваша), кубыз (татарша), қияқ (қырғызша), гиджак (түрікменше, өзбекше), кәмәнші (тәжікше). Кейде атау ішек санына қарай да жасалады.

Қылқобыздың құрылысы мен жасалу дәстүрі

Қазақ қобызының ішегі жылқы қылынан жасалады. Сол себепті бұл аспап халық арасында қылқобыз аталады. Дыбыс ысқы (ысқыш) арқылы шығарылады, оған да жылқы қылы пайдаланылады. Қобызды жыңғыл, қайың, емен, үйеңкі секілді ағаштан ойып жасайды.

Дәстүрлі үлгіні жасау қарапайым көрінгенімен, талғам-талабы жоғары. Қазақ шеберлері ағашты көбіне күзде кеседі; басқа маусымда кесілген ағашты «шикі» деп, пайдаланбайтын ұстаным бар. Қобыз шанағы түйенің бауыр терісімен қапталып, тиегі мен құлағы тозбас үшін мүйізден жасалады, ішегі айғырдың құйрық қылынан есіліп тағылады. Шор болып біткен қайың безінен шабылған «шұбар қобызды» кие тұту дәстүрі де кездеседі.

Қобыздың көне мәртебесі және ықтимал әлемдік ықпал

Саяхатшылар мен зерттеушілер деректеріне сүйенсек, қобыздың тарихы тым тереңде жатқаны анық, ал соңғы екі-үш ғасыр аясында жетекші аспаптардың бірі ретінде аталуы жиілей түседі. Осыдан түркі халықтарының музыкалық аспаптары ішіндегі ең көнесі әрі күрделілерінің бірі — қазақтың қылқобызы деген тұжырым жасауға негіз бар.

Б. Аманов пен А. Мұхамбетованың келтіретін пікірінде В. Бахман зерттеулеріне сүйене отырып, қылқобыз көшпелі Орталық Азия шегінен тыс таралып, еуропалық смычокты ішекті аспаптардың (скрипка, виолончель және т.б.) арғы тегі болған деген көзқарас айтылады.

Мифологиялық символика: аққу бейнесі және үш әлем ұғымы

П. Паллас пен Ә. Марғұлан жазбаларында қылқобыздың бейнесі аққуды елестететіні, ал үні аққу үніндей әсерлі шығатыны айтылады. Халықтық мифологиялық санада аққу киелі құс ретінде үш сфераға — аспан, жер, жер асты әлеміне — қатысы бар символ деп түсіндіріледі.

Қобыздың пішіні де бұған жақындайды: көлденең ұстағанда басы, мойны, шанағы ұшып бара жатқан аққуды көз алдына әкелетіндей. Қазақ дәстүрінде аққу терісін киген бақсыны қадірлеу туралы түсініктер де ұшырасады.

Қорытынды: қобыз — дәстүрдің тірі өзегі

Қобыздың тарихы — археология, жазба мұра, этнография, орындаушылық дәстүр және мифологиялық түсініктер тоғысқан күрделі өріс. Профессор С. Күзембаева атап көрсеткендей, қобыз өнерінің толық сипаттамасын ашу үшін оның музыкалық тіліндегі заңдылықтар мен ерекшеліктерді айқындау маңызды; бұл ерекшеліктер ғасырлар бойы, әсіресе бақсылық дәстүр шеңберінде жетіліп, сан-алуан тарихи оқиғалардың ықпалымен қалыптасқан.

Қобызды сөз еткенде, оны алғаш жасаушыға қатысты аңыздық кеңістікті де, кейінгі ғасырларда үнін жеткізген біртуар өнер иелерін де қатар ойлау қажет. Солардың бірі әрі бірегейі — күй атасы Қорқыт.