Капитал - өндіріс факторлары жүйесіндегі материалдық және қаржылық ресурстар

Өндіріс ұғымы және экономикалық таңдау

Өндіріс — адамдардың мақсатты және шексіз қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қызметі. Бұл қызмет адамдарды материалдық, әлеуметтік және интеллектуалдық ресурстарды пайдалануға итермелейді. Алайда ресурстар шектеулі болғандықтан, қоғам әрдайым қажеттіліктерді қанағаттандырудың басымдықтарын таңдауға мәжбүр болады.

Экономикалық таңдаудың үш негізгі сұрағы

Нені өндіру керек? Қандай игілік, қандай сапада және қандай көлемде өндірілетіні шектеулі ресурстарға тәуелді.
Қалай өндіру керек? Қандай ресурстарды және қандай комбинацияда пайдалану, қандай технологияны қолдану қажеттігі туралы шешім.
Кімге және қанша өндіру керек? Өндірілген материалдық игіліктерді адамдар арасында қалай бөлу мәселесі.

Бұл сұрақтар кез келген қоғамда, оның әлеуметтік-саяси құрылысына қарамастан, міндетті түрде шешіледі.

Өндіріс ресурстары: мазмұны және түрлері

Күрделі экономикалық проблемаларды шешу үшін шаруашылық субъектілері өндірістің негізгі факторлары туралы, өндірістік қызмет пен табиғат сыйлаған байлықтар туралы жеткілікті дерекке ие болуы қажет. Өндіріс ресурстары — тауарлар мен қызметтерді жасау процесінде пайдаланылатын табиғи, әлеуметтік және рухани күштердің жиынтығы.

1) Табиғи ресурстар

Өндірісте қолдануға болатын әлеуметтік маңызы бар табиғи күштер мен заттар. Олар таусылатын, қалпына келетін немесе қалпына келмейтін болып бөлінеді.

2) Материалдық ресурстар

Адам жасаған өндіріс құралдары: инструменттер, машиналар, сондай-ақ өндірісте жұмсалатын шикізат пен материалдар.

3) Еңбек ресурстары

Еңбекке қабілетті халық. Ол әлеуметтік-демографиялық, кәсіптік-біліктілік және мәдени-білім беру сипаттамалары арқылы бағаланады.

4) Қаржылық ресурстар

Қоғамның өндірісті ұйымдастыруға бағыттайтын ақша қаражаттары. Бұл ресурс экономиканың дамыған кезеңінде базалық ресурстарға қосылады.

Табиғи, материалдық және еңбек ресурстары базалық ресурстар деп аталады. Қаржылық ресурстар кәсіпкерлік қызмет және ақпаратпен бірге көбіне туынды факторлар ретінде қарастырылады.

Өндіріс факторлары және олардың байланысы

Өндіріс факторлары — өндіріс процесіне түрлі ресурстарды нақты түрде біріктіру. Ресурстар өзара байланысты: олар тек белгілі бір комбинацияда ғана факторға айналады. Сондықтан өндіріс — әртүрлі факторлардың өзара ықпалдасқан әрекетінің бірлігі.

Ғылыми-техникалық прогресс (ҒТП) ресурстар түрлерін көбейтсе де, экономикалық теория әдетте төрт негізгі факторды бөліп көрсетеді: жер, капитал, еңбек, кәсіпкерлік.

Факторлар нарығы және сұраныс

Өндіріс факторлары нарығында ресурстарға сұраныс өндірістік, яғни қайталама сипатқа ие. Дегенмен сұраныс пен ұсыныс шектеулі ресурстардың әртүрлі субъектілер арасында бөлінуін реттейді: түпкі тұтынуға өнім неғұрлым қажет болса, сәйкес ресурстарға сұраныс та соғұрлым жоғары болады.

Өзара толықтыру және алмастыру

Барлық ресурстар өндірісте бір-бірін толықтыра отырып немесе алмастыра отырып қатысады. Мысалы, машиналар мен құрал-жабдықтар белгілі бір деңгейде еңбекті алмастыра алады, ал кейбір табиғи материалдарды жасанды (өндірілген) материалдармен ауыстыруға болады. Сондықтан бір ресурс бағасының өзгеруі көбіне басқа ресурстар бағасына да әсер етеді.

Негізгі факторлардың қысқаша сипаттамасы

Жер: Өндірісте пайдаланылатын табиғи ресурстардың жиынтығы. Кей салаларда жер тікелей еңбек заты мен құралы ретінде қарастырылады, сондай-ақ меншік объектісі ретінде де қатысады.
Капитал: Материалдық және қаржылық ресурстар: өндіріс құралдары, инвестициялар және өндірісті ұйымдастыруға қажет қаражат.
Еңбек: Өндіріс процесіне тікелей қатысатын халықтың белсенді бөлігі.
Кәсіпкерлік: Өндірісті тиімді ұйымдастыру қабілеті: нарық конъюнктурасын бағалау, тәуекелге бару және экономикалық мәселелерді шешу.

Табыстардың факторлар бойынша бөлінуі

Нарықтық экономикада әрбір өндіріс факторы белгілі бір меншік иесі арқылы көрінеді. Осыған сәйкес, өндіріс қоғамдық сипатқа ие болып, меншік иелері арасындағы қатынастар арқылы байқалады.

Капитал — пайда
Жер — рента
Еңбек — еңбекақы
Кәсіпкерлік — кәсіпкерлік кіріс

Әр фактордың қоғамдық жиынтық өнім мен табыс қалыптастырудағы үлесіне қарай меншік иесі қоғамдағы орнын айқындайды және шектеулі ресурстарға иелік ету мүмкіндігіне ие болады.

Тауар: мәні, түрлері және қасиеттері

Тауар — мұқтаждықты немесе тұтынуды қанағаттандыру үшін нарыққа ұсынылатын кез келген нәрсе. Ол физикалық объект, қызмет, адам, орын, мекеме немесе идея түрінде болуы мүмкін.

Тауарды әзірлеудегі үш деңгейлі көзқарас

Тауарды жасау кезінде өндіруші оның мәнін үш деңгейде ойластыруы тиіс: тұтынушыға беретін негізгі пайдасы, нақты орындалуы (сипаттамалары), сондай-ақ қосымша құндылықтары мен сервистік қолдауы.

Нарықты зерттеудегі бастапқы нүкте

Нарықты кешенді зерттеу, әдетте, тауарды талдаудан басталады. Себебі тиімді пайдалану, тұтынушылық қасиеттер және сұраныс деңгейі тауардың сипаттамаларына тікелей байланысты.

Тауарды зерттеудің негізгі мақсаттары

Нарықтағы шынайы сұранысты анықтау.
Өндіріс көлемін ұтымды белгілеу үшін қандай шарттар қажет екенін нақтылау.
Техникалық сипаттамаларды, сапа талаптарын айқындау.
Экономикалық негізделген баға саясатын қалыптастыру.
Бәсекелестермен салыстырмалы талдау жүргізу (сапа, баға, өндірістік көрсеткіштер).

Жаңа тауар: кәсіпорын өсімінің шешуші факторы

Ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар нәтижесінде анықталған кемшіліктер түзетіледі. Қазіргі экономикада жаңа тауар түрін ойлап табу және өндіріске енгізу кәсіпорынның өркендеуіне шешуші әсер етеді.

Шетелдік тәжірибе коммерциялық табысқа жету үшін көптеген идеяны (кей бағалаулар бойынша — шамамен 60-қа жуық) қарастырып, соның ішінен нарықтың болашақ сұранысына сай келетінін дәл таңдаудың маңызын көрсетеді.

Тауар туралы теориялық көзқарастар

Маркстік түсінік

Тауар — сатуға арналған, адамға пайдалы еңбек өнімі. Бұл көзқарас бойынша:

Тауар міндетті түрде қандай да бір қажеттілікті қанағаттандырады.
Тауар — еңбек жұмсалған нәтиже (еңбек сіңбеген табиғат сыйы тауарға айналмауы мүмкін).
Тауар сатуға бағытталады.

Австриялық экономикалық мектеп (К. Менгер)

Тауар — айырбас үшін өндірілетін ерекше экономикалық игілік. Экономикалық игілік деп қажеттілікке қатысты шектеулі мөлшерде қолжетімді болатын қызмет нысаны немесе нәтижесін айтады.

Бұл тәсіл игілікке деген қажеттілік пен оның қолжетімділігі арасындағы қатынасты айқын ескереді.

Әртүрлі көзқарастарға қарамастан, экономикалық мектептер еңбек арқылы өндірілген пайдалы өнімдер де, еңбек жұмсалған табиғат сыйлары да, сондай-ақ түрлі қызметтер де тауар бола алатынын мойындайды. Қызметтің ерекшелігі — заттай формасы болмаса да, пайдалы мәнге ие және адам әрекетінің нәтижесі болып табылады.

Тауардың түрлері мен негізгі қасиеттері

Тауарлар материалдық және материалдық емес сипатта болуы мүмкін. Классикалық тұрғыдан тауардың екі басты қасиеті бар:

1) Тұтыну құны

Тауардың қандай да бір қажеттілікті қанағаттандыру қабілеті. Ол тек өндірушінің ғана емес, басқа адамдардың қажеттілігін де өтей алады, яғни қоғамдық тұтыну құны болады.

2) Айырбас құны

Тауардың басқа тауарларға айырбасталу қабілеті. Өндіруші үшін тауардың нарықтағы мәні көбіне осы қасиет арқылы айқындалады.