Абсолюттік кедейшілік
Кедейшілік: түсінігі және әлеуметтік мәні
Кедейшілік — кез келген қоғамның экономикалық дамуы барысында қалыптасатын, тарихи тамыры терең және көпфакторлы жағдай. Ол белгілі бір адамдар мен әлеуметтік топтардың қоғам қабылдаған ең төменгі тіршілік стандарттарын сақтауға шамасы жетпей, тамақтану, киіну, баспана, бос уақытты ұйымдастыру сияқты базалық қажеттіліктерді толық өтей алмауымен сипатталады.
Бұл құбылыс тек материалдық тапшылықты ғана емес, адамның немесе отбасының өмір сүруінің барлық қырларын қамтиды: әлеуметтік мүмкіндіктердің шектелуі, ресми және бейресми тосқауылдар, мәдени және интеллектуалдық дамудағы теңсіздік, сондай-ақ адамның кедейлік туралы субъективті қабылдауы да маңызды рөл атқарады.
Кедейшілік нені көрсетеді?
- Тіршілік минимумын ұстап тұруға ресурстың жетіспеуі
- Қоғамдық өмірге қатысу мүмкіндігінің шектелуі
- Денсаулық, білім, тұрғын үй сапасы сияқты өмір сапасы индикаторлары
Неліктен бір анықтама жоқ?
Әдебиеттерде кедейшіліктің анықтамалары әртүрлі, өйткені зерттеушілер себептерді әр қырынан түсіндіреді: экономикалық, демографиялық, әлеуметтік, физикалық, психологиялық және мәдени факторлардың салмағы контекстке қарай өзгеріп отырады.
Кедейшілікке берілетін негізгі анықтамалар
Қазіргі ғылыми айналымда кедейшілік ұғымы бірнеше тәсіл арқылы сипатталады. Мәтінде келтірілген көзқарастарды редакциялық тұрғыда ықшамдап, мәнін сақтай отырып төмендегідей түйіндеуге болады:
1) Құқық пен мүмкіндік өлшемі
Кедейшілік — базалық физиологиялық қажеттіліктерін өтей алмай, қоғам мен мемлекет бекіткен өмір сүру құқықтарын толық пайдалану мүмкіндігін жоғалтқан халық тобының жағдайы.
2) Қажеттілік пен ресурс арасындағы алшақтық
Кедейшілік — адамның қажеттілігі оны қанағаттандыру мүмкіндігінен жоғары болған кездегі жағдай.
3) Ең төменгі әлеуметтік-экономикалық деңгей
Кедейшілік — тұрғындардың немесе отбасылардың бір бөлігінің ақшалай табыс, мүлік және өзге ресурстармен ең төмен деңгейде қамтамасыз етілуі, соның салдарынан табиғи-физиологиялық, материалдық және рухани қажеттіліктерін өтеудің шегіне жетуі.
Жалпылама тұжырым
Кедейшілік — табыстың төмен немесе өте төмен деңгейіне байланысты адамның (немесе отбасының) осы қоғамға тән базалық қажеттіліктерін қанағаттандыра алмауы.
Кедейшілікті зерттеудің тарихи бағыттары
Кедейшілікті ғылыми тұрғыда зерттеудің екі ғасырдан астам тарихы бар. АҚШ пен Батыс Еуропада бұл мәселе ертеден талқыланып келеді. 18–19 ғасыр ойшылдары өндірістік дамудың салдары ретінде кедейліктің қоғамда міндетті түрде пайда болатынын жиі атап өтті.
Классикалық көзқарастар
- А. Смит: кедей адамның табиғатын қоғамдағы әлеуметтік стандарттармен байланыста қарастырды.
- Т. Мальтус: кедейлікті халық санының шектен тыс өсуі мен ресурстар тапшылығымен байланыстырды; мемлекеттік көмектің кері әсері туралы пікір айтты.
- Г. Спенсер: кедейлік пен теңсіздікті өндіріс өсуімен бірге ілесетін заңдылық ретінде сипаттап, оны көбіне жеке жауапкершілікпен байланыстырды.
Эмпирикалық өлшеудің күшеюі
- Ч. Бут және С. Раунтри: кедейлік шегін есептеуге талпынып, қажеттіліктерді (тамақ, киім, баспана) өтеу мүмкіндігін негізгі өлшем етті.
- С. Раунтри: кедейліктің алғашқы және екінші кезектегі түрлерін ажыратты (ресурсты дұрыс пайдаланса да жетпеуі және тиімсіз пайдалану салдары).
- М. Оршанский: тұтыну-бюджет деректері арқылы қажеттіліктердің сандық параметрлерін негіздеп, Энгель коэффициентін қолданды.
Салыстырмалы кедейлік концепциясы
20 ғасырдың екінші жартысында кедейлікке жаңа көзқарас нығайды. Маршалл мен П. Таусенд еңбектерінде қоғамда «ел қатарлы» өмір сүруге мүмкіндік болмауы кедейліктің басты белгісі ретінде қарастырылады. П. Таусендтің пайымдауынша, өз қоғамының қалыпты өмір сүру стандартын және қажетті диетасын ұстай алмай, қоғамдық өмірге араласа алмайтын адамдар кедей саналады.
ТМД кеңістігіндегі зерттеулер
ТМД елдерінде кедейлік мәселесі кең көлемде, әсіресе соңғы онжылдықтарда, кеңес жүйесі құлағаннан кейін өзекті зерттеу объектісіне айналды. Ертеректе өмір құны индексін есептеу, жұмысшылар бюджеті мен тұтынуын талдау сияқты бастамалар болғанымен, тақырып ұзақ уақыт жабық күйде қалды.
Кедейшіліктің түрлері: кең тараған жіктеулер
Ғылыми әдебиеттерде кедейшілікті әртүрлі негізде жіктеу кездеседі. Төменде жиі қолданылатын және мәтінде кең талданған түрлер ықшам әрі түсінікті түрде берілді.
Абсолюттік кедейшілік
Табыс негізгі сұраныстарды (тамақ, баспана, киім, жылу) қанағаттандыруға жетпейтін, кейде тек биологиялық өмір сүруді ғана қамтамасыз ететін деңгей. Оның сандық өлшемі көбіне кедейлік табалдырығы арқылы белгіленеді.
Салыстырмалы кедейшілік
Адамның жағдайы басқа топтармен және қоғамда қабылданған өмір сүру стандарттарымен салыстыру арқылы бағаланады. Бұл тәсілде материалдық қана емес, әлеуметтік қатысу, мүмкіндік және субъективті өзін-өзі бағалау да есепке алынады. Абсолюттік кедейшілік жойылуы мүмкін болғанымен, салыстырмалы кедейшілік қоғамда көбіне сақталып қалады.
Жоқшылық (шектен тыс кедейшілік)
Күнкөріс минимумынан төмен табысқа өмір сүретін, қайыр сұрауға немесе тұрақсыз табысқа тәуелді топтардың жағдайы. Мұнда өмір сүру деңгейі ең төмен биологиялық шекке жақындайды.
Депривация
Қарапайым өмір сүруге қажетті жағдайлар мен құқықтарға қол жеткізе алмау: мүмкіндігі шектеулі балалар, мүгедектер, жұмыссыздар, зейнеткерлер және басқа да осал топтар күнделікті ресурстар мен мүмкіндіктерден шет қалуы мүмкін.
Шетқалушылық (әлеуметтік оқшаулану)
Денсаулық, көпбалалылық, тәуелділік (маскүнемдік, нашақорлық) және өзге факторлар салдарынан материалдық әрі мәдени құндылықтарға қол жеткізудің қиындауы. Бұл құбылыс әлеуметтік құқықтар мен толыққанды өмір салтын жүргізу мүмкіндігі шектелген топтарда айқынырақ байқалады.
«Қуып жететін» кедейшілік
Престижді тұтынуға ұмтылыс пен қоғамдағы күтулердің қысымы нәтижесінде пайда болатын құбылыс: кейбір жастар немесе отбасылар табысы жеткіліксіз болса да, «артта қалмау» үшін қымбат тұтынуға бейімделеді. Мұндай стандарттарды кейде ауқатты топтар жанама түрде қалыптастырады.
Әлеуметтік салдары
Кедейшілік ұзаққа созылғанда адамның мәдени құндылықтарды игеруі, шынайылықты бағалауы, болашаққа сенімі әлсіреуі мүмкін. Оқшаулану мен депривация отбасылық қатынасқа, балалардың оқу үлгеріміне және жалпы әлеуметтік бейімделуге кері әсер етеді: ата-ананың сауаттылығы төмен болса, балаға оқу процесінде қолдау көрсету қиындайды, ал білімнің беделі әлсірейді.
Өмір сүру деңгейі және өлшемдер жүйесі
Кедейшілікті бағалауда жиі қолданылатын негізгі категориялардың бірі — өмір сүру деңгейі. Ол тұрғындардың материалдық игіліктер мен қызметтерге қолжетімділігін, тұтыну көлемін және қажеттіліктердің тиімді қанағаттандырылуын жалпы индикатор ретінде көрсетеді.
Өмір сүру деңгейінің төрт сатысы
- 1 Жеткіліктілік — қажеттіліктер кең көлемде өтелетін деңгей.
- 2 Қалыпты деңгей — физикалық және интеллектуалдық күшті қалпына келтіруге жеткілікті ғылыми негізделген тұтыну нормаларына сай деңгей.
- 3 Кедейлік — жұмысқа қабілеттілікті сақтау үшін қажетті тұтынумен шектелетін деңгей.
- 4 Қайыршылық — биологиялық минимумға сай, тек өмір сүруді ғана қамтамасыз ететін жағдайлар деңгейі.
Халықаралық индикаторлар
Халықаралық деңгейде өмір сүру көрсеткіштерін жүйелеуге БҰҰ аясында 1960 жылдардан бастап талпыныстар жасалды. 1978 жылы жаңартылған нұсқада демография, санитарлық-гигиеналық жағдай, азық-түлік тұтынуы, тұрғын үй, білім мен мәдениет, еңбекпен қамту, табыс пен шығын, баға және өмір құны, көлік, демалыс, әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ақ тұлға бостандығы сияқты бағыттар қамтылды.
Кедейшіліктің шығу себептері: өтпелі экономика тәжірибесі
Кедейшілік тек нарықтық экономикаға өтумен бірге пайда болған құбылыс емес: ол адамзат тарихымен бірге жасасып келеді. Дегенмен, өтпелі кезеңдерде оның қарқыны мен тереңдігі айқын күшеюі мүмкін.
Құрылымдық себептер
- Нарықтық механизмдердің бірден орнықпауы және шаруашылық байланыстардың үзілуі
- Кәсіпорындардың тоқтауы, өндірістің құлдырауы, зауыттардың жабылуы
- Жұмыссыздықтың өсуі және табыстың тұрақсыздануы
Өтпелі кезең факторлары
- Инфляция және бағаны ырықтандыру салдарынан нақты табыстың төмендеуі
- Банкроттық, мәжбүрлі демалыстар, жұмыспен қамтудың әлсіреуі
- Халықтың жаңа экономикалық қатынастарға психологиялық және институционалдық тұрғыда толық дайын болмауы
Маңызды ескерту
Кедейшілік туралы пікірталас бір кезеңде «жабық» тақырыпқа айналып, ол көбіне өзге жүйелердің кемшілігі ретінде ғана көрсетілгені белгілі. Кейін әлеуметтік қолдау тетіктері (мысалы, жағдайы төмен балаларға жәрдемақы) талқылана бастаған кезде ғана мәселе айқынырақ көріне түсті, ал 1980 жылдардың соңындағы қайта құру кезеңінде ол ашық әлеуметтік проблема ретінде кеңінен көтеріле бастады.
Қорытынды пайым
Кедейшілік — көпқабатты және бәсекелі түсінік: ол тек табыс пен тұтыну көлемі емес, өмір сапасы, денсаулық, білім, тұрғын үй мен инфрақұрылымға қолжетімділік, сондай-ақ қоғам өміріне қатысу мүмкіндігі арқылы да өлшенеді. Сондықтан кедейшілікпен күрес тек экономикалық шаралармен шектелмей, әлеуметтік саясаттың, құқықтық қорғаныстың, білім мен денсаулық сақтау жүйелерінің сапасына да тікелей тәуелді.