Үшінші қағида
Салық жүйесінің түсінігі
Жас тәуелсіз мемлекеттің орнықты дамуы үшін қомақты бюджет қалыптастыру — стратегиялық маңызды міндет. Себебі денсаулық сақтау, білім беру ұйымдарының жұмысы, зейнетақы мен шәкіртақы төлемдері және басқа да әлеуметтік бағыттағы шығындардың басым бөлігі бюджет мүмкіндіктеріне тікелей байланысты.
Бюджет кірістерінің құрамы және бюджетке шоғырланатын қаражаттың нысандары шаруашылық жүргізудің әдістеріне, сондай-ақ қоғамның әлеуметтік-экономикалық міндеттеріне тәуелді. Бұрын бюджет кірістері негізінен мемлекеттік кәсіпорындардың ақша қорларынан құралса, нарықтық экономика жағдайында кірістердің өзегі заңды және жеке тұлғалардың салықтық және салықтық емес төлемдеріне сүйенеді.
Анықтама: Салық — жеке және заңды тұлғалардың мемлекеттік шығындарды жабу үшін заңмен белгіленген міндетті төлемі. Ал мемлекеттің алатын салықтарының формалары мен әдістерінің жиынтығы салық жүйесі деп аталады.
Мемлекеттік кірістер және салықтардың орны
Мемлекеттің негізгі қызметтерінің бірі — мемлекеттік кірістерді қалыптастыру. Мемлекеттік кіріс дегеніміз — әртүрлі түсім көздерінен мемлекет қарамағына келіп түсетін және оның міндеттерін шешуге, функцияларын жүзеге асыруға бағытталатын қаржылық ресурстар.
Салықтар — мемлекеттік кірістердің құрамындағы ең маңызды тетік. Олар мемлекет пайда болғалы бері оның материалдық тірегі болып келеді. Алғашқы кезеңде қажетті қаражат тұрғындардан заттай немесе ақшалай алынған болса, уақыт өте келе бұл төлемдер тұрақты әрі жүйелі ақшалай міндеттеме — салық түріне айналды.
Салықтардың экономикалық мәні — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының белгілі бір бөлігін мемлекет үлесіне шоғырландыру. Осы арқылы ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу үдерісі іске асады.
Салықтардың қызметтері
Салықтардың қызметтерін талдау олардың мәнін, экономикалық табиғатын және мемлекет саясатындағы рөлін айқындайды. Дәстүрлі түрде салықтардың үш негізгі қызметі көрсетіледі: фискалдық, қайта бөлу және реттеуші.
Фискалдық қызмет
Бюджетке салықтар мен басқа міндетті төлемдердің толық әрі уақтылы түсуін қамтамасыз етеді. «Фиск» (лат.) — мемлекеттік қазына. Яғни бұл — бюджет кірістерін жұмылдыру қызметі.
Қайта бөлу қызметі
Әртүрлі субъектілер табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына қайта бөледі. Осы арқылы жалпы ұлттық өнім мен ұлттық табыстағы салық үлесі, сондай-ақ әлеуметтік саясатты қаржыландыру мүмкіндігі айқындалады.
Реттеуші (ынталандыру) қызметі
Ставкаларды өзгерту, салық түрлерін оңтайландыру және негізделген жеңілдіктер енгізу арқылы экономикалық белсенділікті ынталандырады. Әсіресе ғылыми-техникалық прогресті қолдауда тиімді.
Кеңейтілген көзқарас
Кейбір авторлар (мысалы, Қарағұсова Г.Ж.) негізгі үш қызметке қосымша ретінде: ынталандыру, шектеу (тиімсіз өндірістерді тежеу), бақылау-есептеу (табыстарды, өндіріс көлемін және қаржы қозғалысын есептеу мен бақылау) қызметтерін де бөледі.
Салық жүйесінің құрылымы
Нарықтық экономика жағдайында салық саясатының басты мақсаты — тиімді салық жүйесін құру және оның жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін салық механизмін іске асыру.
Салық жүйесіне кіретін элементтер
- Қаржы қатынастары және сол қатынастарды айқындайтын салықтар мен төлемдер.
- Салық салу әдістері мен тәртібін қамтитын салық механизмі.
- Нұсқаулар, ережелер және әдістемелік құжаттар.
- Салық салуды ұйымдастыру, әкімшілендіру және принциптер жүйесі.
Маңызды ескерту
Салық жүйесі мемлекеттің нақты тарихи және ұлттық даму ерекшеліктерімен айқындалады. Сондықтан дамыған елдердің салық жүйесі толық күйінде «эталон» бола алмайды. Дегенмен олардың тенденцияларын талдау — өз жүйемізді жетілдіру үшін қажет.
Тиімді жұмыс істеудің негізгі шарты — салық механизмінің сапасы мен қолданылу логикасының айқындығы.
Тікелей және жанама салықтар
Салық жүйесі тікелей және жанама салықтардың арақатынасынан тұрады. Тікелей салықтар — салық төлеушінің табысы мен мүлкінен тікелей алынатын төлемдер. Жанама салықтар — тауар бағасына немесе қызмет құнына үстеме ретінде енгізіліп, түпкі тұтынушы төлейтін төлемдер.
Тікелей салықтар
Мемлекет пен төлеуші арасындағы ақша қатынастары тікелей қалыптасады. Тікелей салықтар нақты мүлікке салынатын, сондай-ақ кіріс көздерінен немесе декларация бойынша алынатын түрлерге бөлінеді.
Кейбір тікелей салықтарды тек заңды тұлғалар, кейбірін тек жеке тұлғалар, ал бірқатарын екі тарап та төлей алады.
Жанама салықтар
Мемлекет пен төлеушінің арасында делдал ретінде тауарды сатушы немесе қызмет көрсетуші болады. Жанама салықтардың негізгі түрлері: акциздер және қосылған құн салығы.
Алу механизмі салыстырмалы түрде қарапайым, ал фискалдық әсері кең қамтуды қамтамасыз етеді.
Алыну объектісі мен қолданылу тәсілі әртүрлі тікелей және жанама салықтардың үйлесімі мемлекетке салықтардың алымдық және экономикалық қызметтерін толық орындауға мүмкіндік береді.
Салық салу принциптері
Салық салу принциптері — салық теориясының өзекті элементі. Классикалық саяси экономия өкілдері (Адам Смит, Вильям Питти және т.б.) салық жүйесін ұйымдастыруда ұстанылатын қағидаларды негіздеді. Адам Смит ұсынған төрт қағида бүгінгі күнге дейін өзектілігін сақтап келеді.
Адам Смиттің төрт қағидасы
- 1 Салық әрбір салық төлеушінің табысына сай алынуы тиіс.
- 2 Салық мөлшері мен төлеу мерзімі алдын ала және заңмен дәл белгіленуі қажет.
- 3 Ыңғайлылық: салық төлеушіге қолайлы уақытта және ыңғайлы әдіспен алынуы тиіс.
- 4 Үнемділік: салық алу кезіндегі шығындар мүмкіндігінше төмен болуы керек.
Қазіргі қолданылатын талаптар (Қарағұсова Г.Ж.)
- Салық салмағының тең болуы: әркім мемлекет қорына әділ үлесін қосуы тиіс.
- Жүйенің қарапайым әрі анық болуы: салық төлеушіге түсінікті болуы қажет.
- Теңдік және әділеттілік: әлеуметтік-экономикалық мақсаттарға жету үшін негізсіз жеңілдіктерді шектеу.
- Әкімшілік шығындарды мүмкіндігінше азайту.
Екі іргелі ұстаным: әділетті бөлу мәселесі
Қазіргі кезеңдегі күрделі міндеттердің бірі — салық салмағын қоғам ішінде ұтымды бөлу. Бұл мәселеде екі кең тараған ұстаным айтылады: алынған игілікке негізделу және төлеу қабілеттілігіне негізделу.
- Игілікке негізделу: мемлекет көрсететін қызметтер белгілі деңгейде «тауар» сияқты қарастырылып, бәрі ортақ ережемен төлейді. Бірақ игіліктің сапасы әркелкі болуы мүмкін.
- Төлеу қабілеттілігі: салық жүктемесі нақты табыс пен тұрмыс деңгейіне сай белгіленеді; әлеуметтік қолдау алдымен табысы төмен және тұрақты табысы жоқ топтарға бағытталуы тиіс.
Нарық жағдайындағы тиімділікке бағытталған қағидалар (Мельников В.Д. атап өткен)
- Салық нысандарын белгілеуде қарапайым формаларды қолдану: бұл жалтару мүмкіндігін азайтады.
- Жүйенің бейтарап болуы: салық арқылы негізсіз «жазалау» немесе орынсыз ынталандыруға жол бермеу.
- Прогрессивті ставкаларға қарағанда пропорционалды тікелей салықтарды көбірек пайдалану үрдісі.
- Салық жүйесі экономикалық белсенділікке және инвестицияның өсуіне кедергі келтірмеуі тиіс.
Қорытынды принциптер жиынтығы
Салық жүйесі мемлекеттің экономикалық саясатымен айқындалады. Іс жүзінде салық салу принциптері мүмкіндігінше мына талаптарды қамтуы қажет: заңдылық және негізділік, жалпыға бірдейлік және нақтылық, теңдік және әділеттілік, ыңғайлылық және жеткіліктілік, қарапайымдылық және бейтараптылық, жоспарлылық және нормативтік, тиімділік және үнемділік, жеңілділік және біржолғылық.
Түйін
Салық жүйесі — мемлекеттің өмір сүруі мен дамуының негізгі қаржылық іргетасы. Ол бюджет кірістерін қалыптастырып қана қоймай, экономиканы реттеу, әлеуметтік теңгерімді сақтау және даму басымдықтарын ынталандыру сияқты міндеттерді де атқарады. Сондықтан салық жүйесін құруда қызметтер логикасын, құрылымдық элементтерді және принциптерді біртұтас қарастыру шешуші мәнге ие.