Тау топырақтары
Қазақстанның ауқымы және Оңтүстік өңірдің табиғи әртүрлілігі
Қазақстан — жер көлемі жағынан ірі мемлекет: аумағы Англиядан шамамен 11 есе үлкен. Ел территориясы солтүстіктен оңтүстікке қарай 1600 км-ге, шығыстан батысқа қарай 3000 км-ге созылып жатыр. ТМД елдерінің ішінде Қазақстан аумағы бойынша Ресейден кейін екінші орында.
Бейнелеп айтқанда, Қазақстан жеріне Армениядай 90 республика еркін сыйып кетер еді. Халық саны бойынша әлемде шамамен 80-орында болса, жер көлемі бойынша ең кең 10 елдің қатарына кіреді. Әлем халқының 0,3%-ын құрай отырып, Жер шарының 2%-ына жуық аумағын алып жатыр.
Солтүстік–Оңтүстік
1600 км
Ел аумағының меридиан бойымен созылымы
Шығыс–Батыс
3000 км
Ел аумағының ендік бойымен созылымы
Жер үлесі
~2%
Әлемдік құрлық аумағындағы орны
Оңтүстік Қазақстан: жер бедері, климат және топырақ
Қазақстанның кең байтақ кеңістігінің маңызды бөлігі — оңтүстік өңір. Мұнда жазықтар мен ойпаттар, құмды алқаптар және биіктігі әртүрлі таулар қатар кездеседі. Жер бедерінің алуан түрлілігі климатқа ғана емес, топырақ жамылғысының қалыптасуына да тікелей әсер етеді.
Осы ерекшеліктерге сүйеніп, оңтүстіктегі топырақтарды жалпы түрде екі ірі топқа жіктеуге болады:
-
1
Тау топырақтары
Биіктік белдеулік заңдылығына сай алмасып отырады
-
2
Жазық және тауаралық аңғар топырақтары
Шөл–шөлейт жағдайындағы және аллювиалды жазықтарға тән түрлер
Шөл зонасы: ылғал тапшылығы және топырақтың «жұтаң» сипаты
Оңтүстік Қазақстанның едәуір бөлігі шөл зонасының оңтүстігінде орналасқан. Бұл ірі табиғи зонаға Оңтүстік Қазақстанмен қатар Батыс Қазақстанның бір бөлігі, Атырау, Маңғыстау, Қызылорда облыстары түгелге жуық, сондай-ақ Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Шығыс Қазақстанның кей аймақтары және Алматы, Жамбыл өңірлерінің басым бөлігі кіреді.
Климаттық көрсеткіштер
- Жылдық жауын-шашын
- 80–150 мм
- Ылғалдану коэффициенті
- 0,10–0,05
- Үсіксіз кезең
- 170–220 күн
- Түркістан маңында +10°C-тан жоғары температура қосындысы
- ~4700°
Өсімдік пен топыраққа әсері
- Ылғал негізінен ерте көктемде және күздің соңында түседі.
- Өсімдіктерде екі «биологиялық тыныштық» кезеңі байқалады: қыстың суығында және жаздың құрғақ кезінде.
- Жусан, сирек бұташалар және сортаң ортаға бейім шөптер басым; өсімдік сирек болғандықтан органикалық қалдық аз жиналады.
- Қарашірік мөлшері төмен: беткі қабатта шамамен 1–1,5% ғана, сондықтан топырақ түсі бозғылт болады.
Шөлдің ішкі жіктелуі
Терістік шөл
Сор шөпті жусан өсетін құба топырақтар тән.
Орталық шөл
Жусанды сор шөптер өсетін сұр-құба топырақтар басым.
Екі зонашада да, әсіресе орталық шөлде, тақыр түстес топырақтар мен тақырлар, үгілмелі құмдар және сорланған алқаптар жиі кездеседі.
Шаруашылық тұрғысынан маңызы
Негізгі бағыт
Аймақ негізінен шөл жайылымына қолайлы.
Егіншілік шарты
Өнім көбіне суармалы егістікте алынады.
Тыңайтқыш қажеттілігі
Құнар төмен болғандықтан суарғанда азот, фосфор және органикалық тыңайтқыштар қажет.
Өзен бойындағы тақыр түстес топырақтар күріш егуге қолайлы. Сонымен қатар, шөл зонасы республикадағы ең кең аумақты алып жатыр: шамамен 119 млн гектар, яғни Қазақстан территориясының 44%-ына жуық.
Жартылай шөл мен шөлді алқаптарды «өнімсіз» деп біржақты бағалауға болмайды. Тұзға төзімді сор шөптерді қой, әсіресе қаракөл қойы, сондай-ақ “шөл кемесі” атанған түйе сүйсіне жейді. Ал су жеткізіліп, мелиорация шаралары дұрыс қолданылса, шөлдің ұзақ күнін ұнататын кейбір құнды дақылдар жоғары өнім бере алады.
Дегенмен, барлық шөлдерді толықтай бау-бақшаға айналдыруға болады деген ойға ерік беруге болмайды: табиғатта шөл мен су айдындары бірін-бірі толықтырып, тепе-теңдікті сақтайды.
Таулар мен тау етектері: белдеулік заңдылық және топырақ алмасуы
Оңтүстік Қазақстан территориясында жазықтар тауларға қарағанда көбірек. Өңірдегі ірі тауларға Қаратау, Қазығұрт және Өгем жоталары жатады. Таулы алқаптарда батыстан шығысқа қарай созылған тау етегіндегі шөлді-далалы белдеу қалыптасқан. Жазықтағы шөлді-даламен салыстырғанда тау етектеріндегі табиғи жағдай өзгеше, бұл — таулық белдеулік зонаның ең төменгі сатысы.
Топырақ жамылғысы зоналық заңдылыққа сай таралады: биік таудағы салқын альпілік топырақтардан бастап тау бөктеріндегі қоңыр және сұр топырақтарға ауысады, ал жазықтарда сұр-құба, көне аллювиалды ойыс жазықтарда тақыр және тақыртүстес топырақтар, сондай-ақ ірі құмды алқаптар (Шығыс Қызылқұм, Батыс Мойынқұм) кездеседі.
Топырақтардың негізгі екі тобы
1) Тау топырақтары
Таулы аймақтарда биіктік мұхит деңгейінен 4000 метрге жуықтайтындықтан, топырақ-климаттық зоналар биік белдеулік заңдылықпен алмасады: тау биіктеген сайын ылғал көбейіп, ауа райы салқындайды.
Теңіз деңгейінен 250–350 м шамасындағы тау етегіндегі шөлді-далалы белдеуден бастап 3500–4000 м биіктікке дейін бірнеше белдеу кездеседі. Бұл құбылыс көлденең зоналылыққа мыңдаған шақырым қажет болатын табиғат «ауысуын» небәрі 3–4 км биіктік айырмасымен көрсетуімен ерекше.
Ақсу–Жабағылы қорығының құрылуы
Табиғаттың осы ерекшелігін түсінген ғалым, Орта Азия университетінің профессоры А. Л. Бродский 1920 жылдардың басында осы аймақта мемлекеттік қорық ұйымдастыруды ұсынған. Бұл бастама Т. Рысқұловтың қолдауымен 1926 жылы Қазақстандағы алғашқы қорықтардың бірі — Ақсу–Жабағылы қорығының құрылуына ұласты.
Биік таулы белдеулер
Альпілік және субальпілік шалғынды топырақтар және олардың түрлері
132 мың га
1,1%
Орта таулы аумақтар
Таулы-орманды, таулы-бұталы белдеулер: күңгірт қоңыр, ашық қоңыр, сұр-қоңыр
575 мың га
4,7%
Аласа таулар және етектері
Таудың сұр топырақтары
186,8 мың га
1,7%
Жалпы таулы аймақтағы топырақтар көлемі 894,8 мың гектар, бұл облыс жерінің 7,5%-ы.
2) Жазықтар мен тауаралық аңғарлардың топырақтары
Бұл топта топырақ түрлері көбірек және аймаққа тән зоналық топырақтар кең таралған. ҚР Ғылым академиясының Ө. Оспанов атындағы Топырақтану институтының көпжылдық зерттеулері өңірде 130-ға жуық топырақ түрі мен олардың комбинациялары бар екенін көрсетті.
Тау етегінің биіктеу жазықтары
78,4 мың га / 6,6%
Қара қоңыр, қоңыр және сұр-қоңыр топырақтар
Тау етегінің орталық жазықтары
1021,4 мың га / 8,4%
Оңтүстік және терістік сұр топырақтар
Төменгі жазықтар және көне аллювиалды алқаптар
2390,7 мың га / 19,5%
Ашық сұр, шалғынды-сұр, сұр-құба топырақтар; ойпаң жерлерде тақырлар, тақыртүстес, шалғынды және шалғынды-батпақты топырақтар
Белдемаралық топырақтар (сортаңданған алқаптар)
Сұр топырақ белдемі
193,4 мың га
1,6%
Шөл зонасы
539,7 мың га
4,5%
Екі белдемде де
457,3 мың га
3,8%
Өзен бойларының топырақтары
300,9 мың га
2,7%
Құмды топырақтар
Сұр белдем: 1047,1 мың га (9,5%)
Шөл белдемі: 2486,1 мың га (20,6%)
Жалпы жазық аумақтардағы топырақтар көлемі 11 108,7 мың гектар болып, облыс жерінің 91,5%-ын қамтиды.
Кей аумақтарды топырақ емес құрылымдар алып жатыр: биік таудағы мәңгі қар мен тұздар, қатты тау жыныстары, көлдер мен өзендер. Олардың жалпы көлемі шамамен 150 мың гектар (1,2%).
Жерді пайдалану: белдеулер бойынша тиімді бағыттар
Топырақтардың орналасу жағдайына, табиғи ылғалмен қамтамасыз етілуіне және суару мүмкіндігіне қарай ауыл шаруашылығында пайдалану бағыты әртүрлі болады:
Таулы белдеулер
- Альпілік және субальпілік белдеулер — малдың жазғы жайлауы.
- Орта және аласа таулы аймақтар — жер бедеріне қарай жайылым, шабындық, жеміс ағаштары және өзге дақылдарға қолайлы.
- Аласа таулардың ылғалы жеткілікті етектері — тәлімі (богара) егіншілікке пайдаланылады.
Жазықтар мен өзен аңғарлары
- Төменгі тау етегіндегі жазықтарда ылғал жеткіліксіз, сондықтан негізінен суармалы егістікке тиімді.
- Су көзі жеткілікті болса, мақта, бау-бақша, жеміс-жидек, көкөніс, мал азықтық шөптер өсіріледі.
- Өзен бойындағы көне аллювиалды жазықтарда аталған дақылдарға қоса күріш егіледі.
- Жартылай шөл және шөл алқаптары көбіне жайылым ретінде пайдаланылады.