Сублимация - тиым салынған жыныстық қуаттың басқа әрекет түрінде шығу механизмі
Зигмунд Фрейд — австриялық невропатолог, психиатр және психолог. Оның ілімі — фрейдизм — психология тарихындағы ең көп талқыланған, ең көп дау туғызған бағыттардың бірі. Фрейдизм адамның жаңа бейнесін және жаңа дүниетанымды қалыптастыруға талпынды.
Фрейдизмнің пайда болу алғышарттары
XIX ғасырдағы дәстүрлі психология адамды негізінен рационалды, интеллектуалданған тіршілік иесі ретінде түсіндіруге ұмтылды. Алайда психиатрлар мен невропатологтардың тәжірибелік бақылаулары бұл көзқарастың шектеулі екенін көрсетті: адамның психикалық өмірі көбіне эмоциялар, аффектілер, қызығушылықтар, құмарлықтар және бір-біріне қайшы келетін ұмтылыстар мен тілектерге толы.
Адам көп жағдайда өз қылықтарының шынайы себептерін, ішкі мотивтерін толық түсіне бермейді. Кейбір ойларды, естеліктерді немесе ниеттерді саналы түрде жоққа шығаруы мүмкін, бірақ олар белгілі жағдайларда (мысалы, гипноз ықпалында) қайта көрініс беруі ықтимал. Осындай айғақтар психоаналитикалық, фрейдистік теорияның қалыптасуына негіз болды.
Фрейдтің ғылыми жолы және негізгі дилеммасы
Фрейд ғылымдағы жолын физиологиялық институтта бастады. Сол себепті ол ағзаны мінез-құлықты қозғалысқа келтіретін ерекше энергия көзі ретінде қарастыруға бейім болды. Дегенмен оның негізгі тәжірибесі невропатолог-дәрігер ретінде психикалық-жүйкелік бұзылыстары бар пациенттермен жұмыс істеумен байланысты еді.
Пациенттердің қиындықтарын жүйке жүйесінің құрылымымен ғана түсіндіру мүмкін болмады: анатомо-физиологиялық ұғымдармен түсіндірілмейтін деректер жиі кездесетін. Осыдан Фрейдтің алдында маңызды дилемма тұрды: мотивация механизмдерін тек анатомо-физиологиялық схема арқылы түсіндіру керек пе, әлде психологиялық айғақтарға сүйену қажет пе?
Негізгі бұрылыс
Фрейд дәстүрлі психологияға қарсы шығып, бұрынғы түсіндіру схемаларын ығыстыратын жаңа ұстанымдар ұсынды. Тәжірибесінде ол еркін ассоциациялар әдісін кең қолданды: әрбір ассоциация кездейсоқ емес, белгілі бір себеп-салдар байланысына ие деп есептеді.
Метаморфозалар идеясы және талас тудыратын тұстар
Фрейд ұғымдарының өзегінде психикалық құбылыстардың өзгеруі мен түрленуін сипаттайтын «метаморфозалар» идеясы тұрды. Сонымен бірге Фрейдтің сәбидің жыныстық дамуы және Эдип комплексі туралы тұжырымдары көптеген баламалар мен пікірталастарға себеп болды. Кейбір сыншылар бұл бөлікті ғылыми дәлелденген модельден гөрі мифологиялық түсіндірулерге жақын деп бағалады.
Тұлға құрылымы: Ид, Эго, Супер-эго
Фрейд тұлға туралы психологияға айрықша ықпал еткен құрылымдық модель ұсынды. Бұл модель бойынша тұлға үш компоненттен тұрады:
ИД (Ол)
Инстинктердің тасымалдаушысы. Санадан тыс және иррационалды. Негізінен рахаттану ұстанымына бағынады.
ЭГО (Мен)
Шынайылық ұстанымына сүйенеді. Сыртқы әлемнің жағдайларын, қасиеттерін және әлеуметтік қатынастарды ескереді.
СУПЕР-ЭГО (Жоғары-Мен)
Рухани стандарттар мен моральдық талаптардың тасымалдаушысы. Ішкі сыншы әрі «цензор» қызметін атқарады.
Ішкі қақтығыс және кінә сезімі
Эго Идке тиімді, бірақ Супер-эгоға қайшы шешім қабылдаса, адам өзін кінәлі сезініп, ұялуы және өзін-өзі жазалауға бейім болуы мүмкін. Ид пен Супер-эго талаптары жиі үйлеспейтіндіктен, Эго тұрақты ішкі келіспеушілік жағдайында қалады.
Қорғаныс механизмдері: ішкі қысымды азайту жолы
Ішкі қарама-қайшылықтар төзгісіз психикалық қысым (күштеу) тудыруы мүмкін. Фрейд бойынша Эго бұл қысымнан арнайы қорғаныс механизмдері арқылы қорғанады. Олардың ішінде жиі айтылатындары:
Ығыстыру
Тұлға үшін қабылданбайтын ойлар мен сезімдерді санадан ығыстырып, белсенді мазмұнды «жоюға» немесе санадан тыс аймаққа көшіруге бағытталған механизм.
Сублимация
Тыйым салынған немесе әлеуметтік тұрғыдан құпталмайтын энергияны (әсіресе жыныстық қуатты) басқа, мәдени және өнімді әрекет түріне бұрып шығару механизмі.
Психодинамикалық теориялардың бірқатарында қорғаныс механизмдерінің көп бөлігі сексуалдылықты тежеумен байланысты деп қарастырылады.
Психоанализ: мотив және санадан тыс
Психоанализдің негізгі өлшемдерінің бірі — мотив. Бұл бағыт адамның мінез-құлқын қозғайтын «серіппелер» мен энергия қорын адамның өзі туралы күнделікті түсініктерінен тереңірек ашуға тырысты.
Алайда Фрейд мотивацияны санаға қарсы қойып, психикалық қуаттылықты биологиялық факторлармен тығыз байланыста сипаттады. Кей тұстарда психикалық қуаттылық қоғамдық дамудың басты қозғаушы күші ретінде түсіндіріліп, ағза да, қоғам да белгілі бір материал ретінде пішінделетін жүйе деп қарастырылды.
Даму кезеңдері, дағдарыстар және консультациядағы мақсат
Фрейд жеке тұлға дамуын кезеңдерге бөліп, әр кезеңнің өз міндеттері мен ықтимал дағдарыстарын сипаттауға ұмтылды. Психологиялық жұмыс адамның осы дағдарыстар мазмұнын түсінуіне көмектесіп, тұлғаның ниеттенуі мен бағыттылығын (интенционалдылық) күшейтуге жағдай жасайды.
Психоаналитикалық консультация көбіне клиент мәселесінің бастауын тануды алдыңғы орынға қояды. Инсайт — саналы түсіну — көптеген жағдайда тұлғалық өзгерістердің басталуына жеткілікті болуы мүмкін.
Қазіргі түсіндірулердегі міндет
Кейінгі теориялық модификацияларда психологтің міндеті адамның Эгосын (Менін) күшейте отырып, Ид (Ол) пен Супер-эго (Жоғары-Мен) арасындағы қатынасты шамадан тыс қарсылықсыз үйлестіруге көмектесу ретінде түсіндіріледі. Бұл ретте Меннің негізгі міндеті — сыртқы (әлеуметтік) және ішкі (санадан тыс) ықпалдардың арасындағы тепе-теңдікті сақтау.
Осы тепе-теңдік бұзылғанда, психолог көбіне тұлғаның қорғаныс механизмдерін тану және қайта түсіндіру арқылы эмоционалды әрі мінез-құлықтық стереотиптерді өзгертуге бағытталған жұмыс жүргізеді.