Ауыл шаруаышылығын суару
Реферат (өңделген мәтін)
Жамбыл облысының суармалы жерлерінің қазіргі кездегі жағдайы
Жамбыл облысының аумағы трансшекаралық өзендер орналасқан өңірді қамтиды. Шу–Талас гидрографиялық алабы Қазақстан Республикасын су ресурстарымен қамтамасыз ететін негізгі сегіз өзен алабының бірі саналады. Су өтімі салыстырмалы түрде аз болғанымен, су ресурстарын пайдалану, сақтау, тазарту және экологиялық су жіберу мәселелеріне жауапкершілікпен қарауды талап етеді.
Алаптың табиғи-ресурстық маңызы
Жамбыл облысының оңтүстік бөлігіндегі қоршаған ортаның тұрақтылығы мен ауыл шаруашылығының орнықтылығын қамтамасыз етуде Шу–Талас алабына жататын су көздерінің рөлі жоғары. Осыған байланысты өңірдегі су сапасы мен су пайдалану тәртібі стратегиялық мәнге ие.
Шу–Талас алабының су нысандары
Шу–Талас алабында гидрографиялық тұрғыда 3 ірі өзен бар: Шу, Талас және Аса. Сондай-ақ 242 кіші өзен тіркелген: Шу алабында — 158, Талас алабында — 20, Аса алабында — 64. Бұдан бөлек, алапта 35 көл, кешенді мақсатта салынған 3 ірі су қоймасы, 39 кіші су қоймасы және 164 тоған бар.
Тасөткел су қоймасы
Шу өзені
Жобалық көлемі 620 млн м³ болатын өңірдегі негізгі реттеуші су қоймаларының бірі.
Теріс–Ащыбұлақ су қоймасы
Теріс өзені (Аса тармағы)
Аса өзені алабының ағындарын маусымдық реттеуде маңызды.
Ынталы су қоймасы
Шабақты өзені (Аса алабы)
Жергілікті суару мен шаруашылық қажеттіліктерін қолдауға бағытталған.
Маңызды ерекшелік: су қоймалары, көлдер және тоғандардың басым бөлігі су ресурстарын өзен ағындарының келуі және таулы аймақтардағы еріген сулар есебінен толықтырады.
Кіші су қоймалары
39 нысан
130,6 млн м³
Тоғандар
164 нысан
72,2 млн м³
Көлдер
35
табиғи реттеу рөлі
2010 жыл: су алу және су пайдалану көрсеткіштері
Өзендер бойынша жалпы су алу
- Жалпы су алу
- 3124,02 млн м³
- Беттік су
- 3065,78 млн м³
- Халық шаруашылығына пайдаланылды
- 2116,59 млн м³
- Пайдаланылған беттік су
- 1801,2 млн м³
Ауыл шаруашылығының үлесі
Облыста негізгі су пайдаланушы — ауыл шаруашылығы. Жалпы су тұтынудың шамамен 96% осы салаға тиесілі.
- 2010 ж. АШ су алу
- 2987,55 млн м³
- 2010 ж. АШ пайдаланылған су
- 1938,02 млн м³
оның ішінде беттік су: 2895,13 млн м³
оның ішінде беттік су: 1935,6 млн м³
Суармалы жерлердің пайдаланылуы (2010)
Суармалы жер (барлығы)
231,38 мың га
Нақты пайдаланылғаны
152,03 мың га
Пайдаланылмағаны (қаржы тапшылығы)
79,35 мың га
2010 жылы жерді суландыруға 1769,9 млн м³ су жоспарланғанымен, нақты алынғаны 1075,48 млн м³ болды. Суды аз алу себептерінің бірі — жауын-шашынның мол түсуі.
Кесте: ауыл шаруашылығына су алу және су пайдалану
Кесте 1 — Ауыл шаруашылығына суды алу және пайдалану (млн м³)
2002–2009
| Көрсеткіш | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2009 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Су алу, барлығы | 2037,89 | 2265,46 | 2840,7 | 2811,55 | 2737,32 | 2897,55 |
| Су алу, беттік | 2035,52 | 2262,87 | 2837,44 | 2808,61 | 2734,57 | 2895,13 |
| Пайдаланылған, барлығы | 1395,16 | 1601,68 | 1900,1 | 1793,5 | 1839,45 | 1938,02 |
| Пайдаланылған, беттік | 1392,79 | 1599,09 | 1896,84 | 1790,56 | 1836,7 | |
| Соның ішінде суаруға | 493,11 | 474,59 | 745,69 | 575,06 | 608,4 | |
| Жайылма суару | 19,77 | — | — | — | ||
| Суландыру | 0,23 | — | — | 0,35 | 0,45 | |
| Ауыл шаруашылығын суару | 2,81 | 0,76 | 0,55 | 3,09 | 3,1 | |
| Шабындық | 879,26 | 1123,74 | 1150,6 | 1215,0 | 1227,5 | |
| Тоған шаруашылығы | — | — | — | — | 0,65 | 0,66 |
Кестедегі кейбір ұяшықтар түпнұсқа мәтінде толық берілмегендіктен бос қалдырылды; «—» белгісі бастапқы деректегі жоқ мәндерді көрсетеді.
1996–2009: суару аудандары мен су алудың қысқаруы
1996–2009 жылдар аралығында алапта жерді суландыру ауданы 225 мың га-дан 131,81 мың га-ға дейін қысқарып, 42% төмендеген. Осы кезеңде жерді суландыруға су алу көлемі 2176,2 млн м³-тан 1111,398 млн м³-қа дейін азайып, 49% қысқарған.
Аса алабы
- Суару ауданы 35,63 → 18,63 мың га (−42%)
- Су алу 346,1 → 210,982 млн м³ (−39%)
Талас алабы
- Суару ауданы 64,05 → 35,81 мың га (−44%)
- Су алу 592,2 → 307,992 млн м³ (−48%)
Шу алабы
- Суару ауданы 125,32 → 75,723 мың га (−40%)
- Су алу 1201,7 → 581,951 млн м³ (−52%)
2009 жыл: облыс бойынша нақты суландырылған жер
2009 жылы Жамбыл облысы бойынша суармалы жер көрсеткіші 226,5 мың га-дан 96,61 мың га-ға дейін төмендеген (мәтіндегі бағалау бойынша — 26% қысқару). Нақты суландырылған жер көлемі 129,89 мың га болды, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 30,117 мың га-ға аз.
Қысқарудың негізгі себептері және басқару мәселелері
Әлеуметтік-экономикалық фактор
Негізгі су пайдаланушылар ауыл шаруашылығы болғандықтан, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың әлсіреуі және өнімділіктің төмендеуі ірі суармалы жерлердің істен шығуына әкелген. 1997–2008 жылдары алап бойынша ауыл шаруашылығына су алу көлемі 3135,3 млн м³-тан 2160,895 млн м³-қа дейін төмендеп, шамамен 31% азайған.
- Жамбыл облысы: 2885,82 → 2039,422 млн м³.
- Аса алабы: 278,50 → 211,644 млн м³.
- Талас алабы: 668,60 → 308,345 млн м³.
- Шу алабы: 1908,6 → 1519,433 млн м³.
Су пайдалану тиімділігі
Облыстың көптеген аудандарында ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру кезінде агротехникалық шаралар толық сақталмайды. Соның салдарынан вегетациялық суару мерзімі кеш басталып, суару жоспарларынан ауытқу байқалады. Суармалы егістікке берілетін су жиі тиімсіз жұмсалады.
- 1 Көп ауданда түнгі суару ұйымдастырылмаған.
- 2 Коллекторлы-сүзгіш сулар қайтара суаруға іс жүзінде қолданылмайды.
- 3 Коллекторлы-сүзгіш сулардың пайдаланылған көлемі бар болғаны 1,07 млн м³.
1996–2008 жылдары алап бойынша суармалы егістікке су алу 2176,2-ден 1111,398 млн м³-қа дейін төмендеген (−49%). 2009 жылы суармалы егістікке су алу 1111,398 млн м³ болып, алдыңғы жылмен салыстырғанда 24,298 млн м³-қа артқан.
Қолданылған әдебиеттер
- 1. Тукебаев Ж., Кудайбергенов Н., Нурмагамбетов Д. Шу–Талас бассейнінің су ресурстары: пайдалану, қорғау және басқару мәселелері. Экология. Тұрақты даму, №6, 2003 (маусым).
- 2. Ибраев Т.Т., Ли М.А. Жамбыл облысының су ресурстарын пайдалану. «Су: ресурстар, сапа, мониторинг, пайдалану және қорғау» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, 2008, Алматы.
- 3. Қазақстан Республикасы аумағындағы Аса өзені бассейнінің су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғау схемасы. ҚазНИИВХ, 2005, III том.
- 4. Қазақстан Республикасы аумағындағы Талас өзені (салаларымен) бассейнінің су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғау схемасы. ҚазНИВХ, 2007, III том.
Авторлар туралы белгі
Сарбасова Г., т.ғ.к.; Дүйсенбаева С.Т., т.ғ.к.; Садыбекова Л. — М.Х. Дулати атындағы ТарМУ.
Негізгі қорытындылар
- Шу–Талас алабы — өңірдің экологиясы мен ауыл шаруашылығы үшін тірек су жүйесі.
- Су тұтынудың басым бөлігі ауыл шаруашылығына тиесілі, сондықтан тиімді суару технологиялары шешуші мәнге ие.
- Суармалы жерлер мен су алудың ұзақ мерзімді қысқаруы инфрақұрылым, қаржыландыру және басқару сапасын күшейтуді қажет етеді.
- Коллекторлы-сүзгіш суларды қайта пайдалану әлеуеті толық іске қосылмаған.
Назар аударатын бағыттар
Жоспарлау мен агротехника
Вегетациялық суару мерзімін нақтылау, суару жоспарларын орындау, су берудің кезектілігін және түнгі суаруды енгізу.
Су үнемдеу
Коллекторлы-сүзгіш суларды қайтара суаруға тарту және шығынды азайтатын технологияларды жүйелі қолдану.
Экологиялық тепе-теңдік
Экологиялық су жіберу режимін сақтау және су сапасын тұрақты бақылау.