Адамдардың өндіріс құрал

Әлеуметтік философия нені зерттейді?

Әлеуметтік философия — қоғам мен адам туралы философиялық принциптер мен заңдылықтарды қарастыратын білім саласы. Оның зерттеу пәні — адам және адамның қоғамдық болмысы, яғни адамның қоғамда өмір сүруінің мәні, құрылымы, дамуы және заңдылықтары.

Әлеуметтік философия тарих, әлеуметтану, мәдениет тарихы сияқты қоғамдық ғылымдарға жақын болғанымен, олардан ерекшелігі — қоғам туралы ең жалпы ұғымдарға, олардың мағынасы мен негізіне, тарихи процестің мәні мен бағытына, қозғаушы күштері мен мақсаттарына терең методологиялық талдау жасауында.

Назар аудару қажет ұғымдар

«Қоғам», «қоғамдық», «әлеуметтік» сияқты сөздер кең таралғанымен, олардың мәні көбіне көпмағыналы әрі толық айқын емес. Сондықтан ең алдымен негізгі терминдерді ажыратып алған дұрыс.

Қауымдастық: Адамдардың өзара әрекеті тұрмыстық нысандармен, ортақ шығу тегімен, тілмен, көзқарастармен және күнделікті байланыстармен айқындалатын бірігу түрі.
Қоғам: Ірі, зерделі ұйымдасқан топтардың біріккен өмірі мен іс-әрекеті. Ол міндетті түрде «ортақ тегімен» емес, көбіне ортақ мүдде, шарттар және байланыстар жүйесімен бірігеді.
Ұлт: Мемлекеттік, экономикалық, саяси және рухани байланыстар арқылы ұйысқан бір немесе бірнеше халықтың ұйымдасқан өмір нысаны.
Мемлекет: Құқық пен заңға сүйеніп ұйымдасқан қоғамдық өмірдің нысаны. Халық пен ұлт — адамзат өркениетінің тарихи негізі, ал мемлекет — сол негізді құқықтық тұрғыдан ұйымдастыру тәсілі.

Бұл ұғымдар бір-бірімен тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырады, бірақ әрқайсысының өзіндік мазмұны бар.

Қоғам туралы ойлардың қалыптасуы

Қоғам, адам және қоғамдық қатынастар туралы ой-пікірлер алғашқы қауымдық қоғам дәуірінде-ақ қалыптаса бастады. Адамдар алдында табиғи түрде мынадай сұрақтар туды: қоғам деген не, ол қалай пайда болды, қалай дамиды, дамудың көздері мен қозғаушы күштері қандай, қоғамдық құбылыстар мен процестердің өзара байланысы бар ма?

Мұндай сұрақтардың тууы адамдардың қоғамға бірігуімен, тіршілікті сақтау, күн көру және өмірді одан әрі дамыту қажеттілігімен, яғни тікелей практикалық тәжірибемен байланысты болды.

Материализм мен идеализм: қоғамды түсіндіру тартысы

Қоғамдық құбылыстарды, процестерді және тарихты түсіндіруде философия тарихында материализм мен идеализм арасында үздіксіз күрес жүрді. Материализм қоғамды және оның даму заңдарын ғылыми негізде түсіндіруге ұмтылса, идеализм көбіне қоғамдық тәжірибеге сүйенбейтін, ғылыми емес, кейде діни түсіндірулерге басымдық береді.

Бұл бағыттардың таралуы қоғамдағы түрлі әлеуметтік таптар мен топтардың мүдделеріне де байланысты болды.

Материалистік ұстаным

Қоғамның негізін адамдардың нақты өмірі, ең алдымен өндіріс пен экономикалық қатынастар құрайды.

Идеалистік ұстаным

Қоғам дамуын идеялар, рухани бастамалар немесе діни түсініктер арқылы түсіндіруге бейім.

Қоғам өмірінің негізгі салалары

Қоғам — адамдар арасындағы қатынастардың күрделі жүйесі. Әсіресе материалдық игіліктерді өндіру процесінде қалыптасатын экономикалық қатынастар қоғамның тірек құрылымдарының бірі ретінде көрінеді. Қоғам өмірін түсінуді жеңілдету үшін оны шартты түрде төрт салаға бөлуге болады:

Экономикалық сала

Өндіріс, бөлу, айырбас, тұтыну және осы процестердегі қатынастар.
Әлеуметтік сала

Таптар мен таптық қатынастар, ұлттар мен ұлттық қатынастар, отбасы, тұрмыс, тәрбие және өмір сүру жағдайлары.
Саяси сала

Саясат, мемлекет, құқық және олардың қызмет ету тетіктері мен арақатынасы.
Рухани сала

Қоғамдық сананың формалары: мораль, эстетика, дін, ғылым, қоғамдық және жеке психология.

Кең мағынада «әлеуметтік» ұғымы «қоғамдық» ұғымымен тең қолданылуы мүмкін, бірақ философияда ол жиі тар мағынада — таптық, ұлттық, отбасылық және тұрмыстық қатынастарды сипаттау үшін алынады.

Рухани өмір: қоғамдық сана, ғылым, идеология

Қоғам өмірінің аса күрделі салаларының бірі — рухани өмір. Ол қоғамдық сананың түрлі формалары мен деңгейлерін қамтиды: саяси және құқықтық сана, моральдық және эстетикалық сана, дін мен ғылым, қоғамдық және жеке адам психологиясы. Бұлардың жиынтығы рухани мәдениет ретінде қарастырылады.

Саяси сана

Билікке қатынасты бейнелейді, әлеуметтік топтар мен таптардың мүдделерін саяси ұйымдар мен партиялар арқылы білдіруге ықпал етеді.

Құқықтық сана

Қоғамдағы жалпыға міндетті нормалар, әділет өлшемдері және құқықтық тәртіп туралы түсініктер жүйесі.

Ғылым

Білімді жүйелеуге, тексеруге және негіздеуге бағытталған рухани қызмет түрі. Ғылымның мақсаты — объективті ақиқатты ашу, ал практиканың өзі ғылыми білімнің басты критерийі болып саналады.

Идеология және қоғамдық психология

Қоғамдық санада қоғамдық идеология мен қоғамдық психология өзара байланыста дамиды. Идеология қоғамдық қажеттіліктер мен мүдделерге сүйенеді және қоғамдық психологиясыз өмір сүре алмайды. Ал қоғамдық психология халықтың әлеуметтік тұрмысымен байланысты: эмоциялар, сезімдер, әдеттер, күнделікті тәжірибе арқылы қалыптасады.

Қоғамдық психология материалдық тіршілік жағдайларына тәуелді.
Оның нақты тарихи сипаты бар.
Халықтың іс-әрекеті мен өмір салтына тікелей байланысты қалыптасады.
Идеология мен психология бір-біріне ықпал етеді; бұл процесте идеологияның әсері жиі басым, бірақ психология да қарсы ықпал көрсете алады.

Базис және қондырма

Экономикалық базис — қоғамның өндіріс тәсіліне сүйенген нақты іргетасы. Ол қоғамның саяси, құқықтық, философиялық, этикалық, көркемдік және діни көзқарастары мен соларға сәйкес мекемелер мен ұйымдардан тұратын қондырма үшін реалды негіз болады.

Антагонистік қоғамдағы қайшылық

Егер қоғам таптық, қанауға негізделген болса, өндіріс құралдарына қатынастың әркелкілігі қанаушылар мен қаналушылар арасындағы мүдделер қақтығысын тудырады. Бұл қайшылық базисте де, оны бейнелейтін қондырмада да көрінеді.

Қондырманың салыстырмалы дербестігі

Қондырма базистен туындағанымен, белгілі бір дербестікке ие: сабақтастық сақталады, жалпыадамзаттық идеялар өмір сүреді, әрі қондырма базис дамуына пәрменді кері әсер ете алады.

Қоғамдық-экономикалық формация

Қоғамдық-экономикалық формация ұғымына өндіріс, базис және қондырмамен бірге басқа да әлеуметтік құбылыстар енеді: адамдардың тарихи қауымдастықтары, отбасы мен неке, тіл, ғылыми және қоғамдық ұйымдар және т.б. Олар базиске не қондырмаға тікелей жатпағанымен, кез келген формацияның тұтас «әлеуметтік организм» ретінде өмір сүруі үшін қажет құрамдас бөліктер.

Мысалы, тілсіз еңбек ету, ой-пікір алмасу және тәжірибені жеткізу мүмкін емес. Бұл құбылыстар әр формацияда әртүрлі сипат алып, бір формациядан екіншісіне өткенде елеулі өзгерістерге ұшырайды.

Формация ұғымы қоғамды ғылыми тұрғыдан кезеңдерге бөлуге мүмкіндік берді: тарихи процесс қоғамның қоғамдық-экономикалық формациялардың заңды түрде ауысуы ретінде қарастырыла бастады.

Еңбек және өндіріс тәсілі: қоғам дамуының өзегі

Қоғам дамуы қаншалықты жоғары деңгейге жетсе де, адам материалдық игіліктерсіз өмір сүре алмайды: азық-түлік, киім-кешек, баспана және басқа қажеттер табиғаттан дайын күйінде алынбайды. Оларға ие болу үшін еңбек қажет. Еңбек — адамның табиғи қажеттілігі және қоғам өмірінің негізі.

Өндіріс процесінде адамдар табиғатпен және өзара қатынас орнатады. Осы екі жақ — кез келген нақты өндіріс тәсілінің ажырамас бөліктері: өндіргіш күштер және өндірістік қатынастар.

Өндіргіш күштер

Өндіргіш күштер — қоғам жасаған өндіріс құралдары (ең алдымен еңбек құралдары) және тіршілікке қажетті өнімді жасаушы адам. Еңбек құралдары шешуші элемент саналады, өйткені олар адамның табиғатқа қатынасының сипатын айқындайды.

Еңбек нәрсесі

Адам еңбегі жұмсалатын заттар (мақта, дән, руда сияқты өңделетін шикізат).

Еңбек құралдары

Еңбек нәрсесін өңдеуге қолданылатын құрал-аспаптар. Құралсыз өндіріс мүмкін емес; өндіріс құралдары жетілген сайын өнімділік артады.

Өндірістік қатынастар

Өндірістік қатынастар — өндіріс процесінде адамдар арасында объективті түрде қалыптасатын экономикалық қатынастар. Адамдар жеке-дара өндіре алмайды; еңбек әуел бастан қоғамдық еңбек болды және солай болып қала береді.

Әлеуметтік топтардың өндірістегі үстемдігі немесе бағыныштылығы көбіне меншік формасына байланысты:

Қауымдық меншік жағдайында — ынтымақтасу және өзара көмектесу қатынастары басым.
Жеке меншік үстем болғанда — бағындыру және қанау қатынастары күшейеді.

Өнімді бөлу формасы да өндіріс құралдарына меншіктің сипатына тәуелді: өндіріс құралдарының иесі өндіріс процесіне тікелей қатыспаса да, өнімнің бәрін немесе басым бөлігін иеленуі мүмкін.

Даму заңы: өндіргіш күштер мен қатынастардың сәйкестігі

Адамдардың қажеттіліктері үздіксіз өседі, ал оны қанағаттандырудың негізгі жолы — өндірісті үнемі жетілдіру. Сондықтан өндірісті дамыту — қоғам өмірінің объективті қажеттілігі және заңдылығы.

Өндірістік қатынастардың өндіргіш күштердің сипатына сәйкес келуі — өндірістің дамуының міндетті шарты. Дегенмен жеке меншік пен қанауға негізделген қоғамда бұл сәйкестік ұзақ сақталмайды: өндірістік қатынастар кейін қалып, өндіргіш күштердің дамуына кедергі бола бастайды. Қайшылық ушығып, ақырында ескі қатынастарды жойып, жаңа қатынастарды орнатуға бағытталған әлеуметтік революция қажеттілігі туындайды.

Қорытынды ұстаным

Әлеуметтік философия көп түрлі қоғамдық қатынастардың ішінен материалдық, экономикалық қатынастарды негізгі әрі шешуші қатынастар ретінде бөліп көрсетеді. Өйткені өндірістік қатынастардың жиынтығы қоғамның экономикалық құрылысын — оның базисін — құрайды.

Бұл жиынтықты нақтылау үшін өндірістік қатынастарға мыналар жататынын ескерген жөн: меншік формасы, өндіріс процесіндегі адамдардың қатынастары, материалдық игіліктерді бөлу формасы.