Египет мемлекет және құқығы тарихының кезеңдерге бөлінуі
Ежелгі Египет: мемлекеттің пайда болуы және кезеңдері
Ежелгі Египет (Мысыр) Африка құрлығының солтүстік-шығыс бөлігінде, Ніл өзенінің тар аңғарында орналасқан. Ел аумағы Нілдің бастауынан бастап Жерорта теңізіне құятын атырауға дейін созылды. Египетте алғашқы мемлекеттік құрылымдардың нақты қашан пайда болғаны туралы дәл дерек аз болғанымен, б.з.д. III мыңжылдықта Египет мемлекеті өмір сүргені белгілі.
Ертеректегі патшалық
Жоғарғы және Төменгі Египет біріктірілгеннен кейін қалыптасты (шамамен б.з.д. 3100–2800 жж.). Бұл уақытта ел біртұтас мемлекетке айналды.
Ескі патшалық
Өркениеттің айқын гүлдену кезеңі (шамамен б.з.д. 2800–2250 жж.): пирамидалардың салынуы, мемлекеттік басқарудың күшеюі.
Бірінші өтпелі кезең
(шамамен б.з.д. 2160–2134 жж.) Фараон билігі әлсіреп, ел номдарға бөлінді. Ішкі қақтығыстар мен тұрақсыздық күшейді. Соңында Фива билеушілері басым түсіп, елді қайта біріктіруге жол ашты.
Орта патшалық
(шамамен б.з.д. 2050–1700 жж.) Бірлік қалпына келтіріліп, мемлекеттік жүйе нығайды.
Екінші өтпелі кезең
(шамамен б.з.д. 1700–1580 жж.) Египет қайта ыдырап, елдің бір бөлігі гиксостардың басып алуына ұшырады.
Жаңа патшалық
(шамамен б.з.д. 1575–1087 жж.) XVII әулет фараондары тұсында Египет қайта бірігіп, ірі империяға айналды. Кейін құлдырау кезеңі басталып, елді парсылар, одан соң Александр Македонский әскері жаулап алды. Б.з.д. 30 жылы Египет Рим империясының провинциясына айналды.
Вавилон: мемлекеттің пайда болуы және дамуы
Месопатамияда қоныстану неолит дәуірінен басталды. Алғашқы тұрғындар балық аулау, аңшылықпен айналысты. Б.з.д. III мыңжылдықта Тигр мен Ефрат өзендерінің аралығында бірнеше қала-мемлекеттер пайда болды, солардың бірі — Вавилон. Месопатамиядағы ежелгі өркениеттің негізін қалаушылардың бірі ретінде шумерлер аталады.
Ур-Намму және III Ур әулеті
Б.з.д. 2109 жылы кути тайпалары жеңілгеннен кейін Месопатамиядағы билік Ур патшасы Ур-Наммудың қолына өтті. Ол III Ур әулетінің негізін қалап, біріккен шумер-аккад патшалығын басқарды.
Хаммурапи дәуіріндегі гүлдену
Вавилонның ең биік өрлеуі I Вавилон әулетінің алтыншы патшасы Хаммурапи тұсында болды (б.з.д. 1792–1750 жж.). Ол мемлекеттік қайраткер, дипломат және заңгер ретінде танылып, басқаруды күшейтті.
Экономика және сауда желісі
Хаммурапи кезінде экономика суармалы егіншілікке, бау-бақша мен мал шаруашылығына, қолөнерге сүйенді. Ішкі және сыртқы сауда дамытылды. Маңызды сауда орталықтарына Вавилон, Ниппур, Сиппар, Ларса, Ур және басқа қалалар кірді.
Ежелгі Қытай: мемлекеттің қалыптасуы
Ежелгі Қытай мемлекетінің тарихы дәстүрлі түрде төрт ірі кезеңге бөлінеді. Бұл жіктеу саяси биліктің әулеттік негізде құрылуын және қоғамның күрделенуін көрсетеді.
Төрт кезең
- Шань (Инь) дәуірі — б.з.д. XVIII–XI ғғ.
- Чжоу дәуірі — б.з.д. XI–III ғғ.
- Цинь дәуірі — б.з.д. 221–207 жж.
- Хань дәуірі — б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.
Аңыздық билеушілер желісі
Аңыздарға сәйкес, ертедегі кемеңгер билеушілердің бірі — Яо. Ол қартайғанда мұрагері етіп Шуньді тағайындаған. Шунь тұсында тасқын су апаты болып, одан шығу жолын Юй тапқан деп айтылады.
Мұрагерлік биліктің орнығуы
Юй билікті өз ұлы Циге берген, ал Ци Ся әулетінің негізін қалаған деген дерек тараған. Осыдан бастап билік мұрагерлік жолмен беріле бастайды. Кейін Ся әулетінің озбырлығына қарсы Шань тайпасының көсемі көтеріліп, билікті өзгертіп, Шань (кейін Инь) әулетінің негізі қаланды.
Ежелгі Үндістан: мемлекеттіліктің бастау көздері
Үндістан — адамзат мәдениетінің ірі ошақтарының бірі. Үнді тарихы өте көне дәуірден бастау алады. Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы мен I мыңжылдықтың басында Солтүстік Үндістан туралы маңызды дереккөздердің қатарында ведалар аталады.
Ведалар: мазмұны мен тілі
Ведалар — әнұрандар, құрбандық мәтіндері, қарғыс және қасиетті дәстүрлер туралы жыр жинақтары. Олар үндіеуропалық тілдік ортада пайда болған. «Веда» сөзі «білу» мағынасымен байланыстырылады.
«Авестамен» ұқсастық және арийлер ұғымы
Тілі, діні және мифтері жағынан ведалар Иранның «Авестасына» жақын. Сондықтан ертедегі үнділіктер мен ирандықтардың арғы аталары туыс тайпалар болуы мүмкін деген көзқарас бар. Ғылымда бұл ортақ қауымдастық жиі арийлер деп аталады.
Саяси құрылымның күрделенуі: Магадха және Маурийлер
Қоғамдағы теңсіздік күшейген сайын, бұрын тайпа жиналысымен сайланған әскери қолбасшы (раджа) басқару тетіктерін өз қолына шоғырландырды. Сол дәуірдегі ірі әрі қуатты мемлекеттердің бірі — Магадха.
Б.з.д. IV–III ғғ. Маурийлер әулеті Үндістан аумағының басым бөлігін біріктірді. Бұл кезең империяның ең жоғары дамыған шағы саналады: мемлекеттік институттар қалыптасты, басқару аппараты күшейді, ауқымды саяси үдерістер жүрді.
Ыдырау себептері
Маурийлер империясы әртүрлі даму деңгейіндегі тайпалар мен халықтардың бірлестігі болды. Күшті әскер мен басқару аппаратына қарамастан, мемлекет тұтастығын ұзақ сақтай алмады. Б.з.д. II ғасырда Үндістан бірнеше мемлекетке ыдырады.
Қорытынды пайым
Египет, Месопатамия, Қытай және Үндістан мысалдары бір заңдылықты айқын көрсетеді: ертедегі мемлекеттер көбіне өзен аңғарларындағы шаруашылыққа сүйеніп, әкімшілік орталықтар мен әулеттік биліктің күшеюі арқылы қалыптасты. Сонымен қатар ішкі қақтығыстар, сыртқы шапқыншылық және басқару жүйесінің әлсіреуі өтпелі кезеңдер мен ыдырауға жиі әкеліп отырған.